Opinie Oorlogsverleden

Het duivelse dilemma van ‘de 23 van Trouw’ was mogelijk tóch echt

Het ultimatum van de ‘23 van Trouw’ was misschien toch echt, schrijft Carla Rus, psychiater- traumatoloog en dochter van oud-verzetsstrijder Jaap Rus. Ze reageert op het boek van Peter Bak over de 23 van Trouw.

In zijn boek ‘Duivels dilemma’, dat vorige maand uitkwam, schrijft Peter Bak over de 23 van Trouw. Een indrukwekkend boek over het ultimatum dat in de oorlog door de Duitsers aan Trouw werd gesteld. De Trouwtop zou voor 9 augustus 1944 moeten stoppen met de illegale krant, in ruil voor het niet doorgaan van de executie van 23 verspreiders van Trouw. Hoewel er sprake is van tegenstrijdige verklaringen en de smoking gun ontbreekt, bepleit Bak met veel verve dat dit ultimatum fake was. Toch heb ik, gebaseerd op mijn eigen onderzoek voor ‘Breekbare helden, het verzet in Zeeland 1940-’44', dat april dit jaar uitkwam, enige kritische kanttekeningen.

In de eerste plaats over de niet empathische wijze waarop Bak spreekt over het doorslaan van de Zeeuwse Fré Bakker tijdens het verhoor door Erich Gottschalk, Kriminalsekretär van de Sicherheits Dienst in de SD-gevangenis in Haaren. Namelijk dat hij ‘helemaal leegloopt’. Zo is het niet gegaan. Drie andere Zeeuwen hadden in Haaren al vóór de arrestatie van Bakker tijdens hardhandige verhoren getuigd over de pilotenhulp, het wapenbezit, de verspreiding van Trouw en tevens de naam van Kees de Graaff uit Goes (één van de 23) met een uitgebreide persoonsbeschrijving gegeven. Twee van deze Zeeuwen behoorden tot de groep van vijftien man (geen tien man, zoals Bak stelt) van de spionagegroep van mijn vader Jaap Rus, ook uit Goes, die tegelijkertijd met de 23 van Trouw in Haaren zat.

Verzetsstrijders tegen elkaar uitspelen 

Zij waren verraden door de Duitse deserteur Fransz Still. Bij Sam Buijs uit Goes werden bij huiszoeking wapens en bijna tweeduizend exemplaren van Trouw gevonden. Bij de anderen werden ook wapens gevonden en/of van hen was aangetoond dat zij verspreider waren van Trouw. Bakker werd dus gelijk bij het eerste verhoor geconfronteerd met een vrij compleet plaatje. Dit was ontstaan door de geslepen manier waarop Gottschalk zijn onderzoek deed. Piet van der Geest uit Goes, leraar Duits van mijn vader die ook door Gottschalk is verhoord, vertelde later aan mijn vader dat Gottschalk tijdens de verhoren dán weer bij de één, dan weer bij de ander een puzzelstukje wist los te peuteren, waarbij hij de verschillende verzetsstrijders tegen elkaar uitspeelde en zo zijn puzzel steeds vollediger kon leggen.

De ‘23 van Trouw'.

Bij het bekennen liep je nooit in één keer leeg, zo werkte het niet. Je gaf eerst, om de martelingen te doen stoppen, wat namen op van mensen waarvan je wist dat die al ondergedoken zaten en hoopte hartgrondig dat dit genoeg was. Als bij een volgend verhoor het niet genoeg bleek te zijn, gaf je weer wat informatie die je nog het minst gevaarlijk voorkwam en hoopte weer hartgrondig dat het nu genoeg zou zijn.

Verder stelt Bak dat Bakker zélf aangeboden zou hebben om mee te werken met de SD. Zo ging het niet. Gottschalk had goed door dat Bakker als jongste verzetsstrijder de zwakste schakel was en het was Gottschalk zélf die hem als lokaas uitkoos. Gottschalk begon vriendelijk, maar moest tijdens meerdere verhoren eerst al Bakkers tanden en kiezen uit zijn kaken slaan en hem met de dood bedreigen voordat Bakker brak. Pas toen Gottschalk dreigde Bakkers familie iets aan doen, is Bakker overstag gegaan. Maar Gottschalk vertrouwde hem voor geen cent, want als Bakker op de uitkijk moest staan om oude verzetsmakkers aan te wijzen, kreeg hij twee zware koffers in zijn handen zodat hij zijn makkers moeilijker kon waarschuwen. Langs de verwarmingsbuizen van Bakkers cel nummer 128 liet hij Piet van der Geest in cel 127 weten dat hij tot deze rol werd gedwongen. Van der Geest was eerst heel boos op Bakker, maar toen Bakker liet weten dat hij zijn positie ook gebruikte om mensen te waarschuwen en hij dit later ook gedaan bleek te hebben, nam Van der Geest het, zoals vele anderen, na de oorlog voor hem op. Bakker wist uiteindelijk te ontsnappen en ging weer door met zijn verzetswerk.

Zeer getraumatiseerd uit de oorlog

Fré Bakker is zeer getraumatiseerd de oorlog uitgekomen. Niet alleen heeft hij zijn hele leven wroeging gehad over zijn afgedwongen rol, ook was hij ontzet dat hij door de Trouwtop als enige aangewezen werd als zondebok voor het drama van de 23 van Trouw. Niet tegen de drie eerder doorgeslagen Zeeuwen, niet tegen Eik Speelman – die door de Trouwtop als grote verrader werd gezien en die wél goed behandeld was door Gottschalk –, niet tegen anderen die waren doorgeslagen, maar juist tegen deze jonge verzetsstrijder die slechts drie namen van de Trouworganisatie kende, voerde de Trouwtop na de oorlog tot twee keer toe onbarmhartige rechtszaken. Hierdoor heeft Bakker niet alleen in de oorlog twee jaar in de Duitse gevangenis gezeten, maar ook na de oorlog twee jaar in de Nederlandse gevangenis. Ik vraag me hierbij af of de Trouwtop hem mogelijk zo fanatiek als zondebok heeft aangewezen om eigen schuldgevoel over zijn afwijzen van het ultimatum en de consequenties hiervan te verhullen.

Bij het idee van Bak dat de straffen voor de verspreiders van Trouw zo hoog uitvielen omdat Trouw zich in juni 1943 loyaal aan het gewapende verzet had verklaard vanwege de aanvallen op distributiekantoren, zet ik ook vraagtekens. Want gewapende leden van spionagegroepen achter het front werden door de Duitsers – sinds de hulp van de franc-tireurs in Frankrijk aan de geallieerden – als zeer gevaarlijk beschouwd. Het is dus onlogisch dat bij de tegelijkertijd in Haaren opgesloten leden van de spionagegroep waar wapens bij waren gevonden de doodstraf werd omgezet in een tuchtstraf en dat de verspreiders van Trouw wel werden geëxecuteerd.

Ik vraag me dan ook af of Bak heeft overwogen of de 23 van Trouw misschien mede zijn geëxecuteerd vanwege een machtsstrijd tussen de SD en de Trouwtop. Het was namelijk een prestigeproject van Gottschalk geworden om Trouw te stoppen. Hij liet zelfs Eik Speelman vrij om hiervoor op pad te gaan en hij leek Speelman op diens zoektocht niet te volgen. Gottschalk was een ‘grote’ in de Trouwzaak die hij hoogstpersoonlijk had ontrafeld. Piet van der Geest zei later over hem: “Gottschalk trok op de achtergrond aan de touwtjes”. Gottschalk woonde altijd alle processen bij van verzetsmensen die hij had verhoord. En juist bij de rechtszaak van de 23 van Trouw werd hij nota bene weggestuurd. 

Waren aanklager Deppner en de hoogste bazen van de SD misschien geïrriteerd omdat hij hen aan het lijntje had gehouden met zijn mislukte prestigeproject Trouw te doen stoppen? Voelden de machthebbers zich misschien geschoffeerd dat de Trouwtop zich niet eens had verwaardigd te reageren op het voorstel van Gottschalk? Is het mogelijk dat de straffen hierdoor mogelijk hoger zijn uitgevallen? We zullen het nooit weten. Wat wel duidelijk is, is dat Gottschalk waarschijnlijk het gevoel heeft gehad te hebben gefaald. Want hij heeft in de naoorlogse verhoren niet meer uit zichzelf over zijn mislukte missie gesproken. Bak concludeert hieruit dat Gottschalk dus nooit een dergelijk voorstel heeft gedaan en er nooit een ultimatum aangehangen heeft. Maar zelfs verspreider van Trouw Sam Buijs zei later op vraag van mijn vader waarom Kees de Graaff wel en hij niet was gefusilleerd: “Ik viel niet onder de mislukte deal”. Dus zelfs hij wist er vanaf. Maar over mislukkingen praten mensen niet graag, voor Gottschalk zal dat niet anders hebben gegolden.

Fake?

We moeten wat mij betreft dus nog steeds met de mogelijkheid rekening houden dat het ultimatum wel eens níet fake was.

Er moet mij nog iets van het hart. Bak stelt dat de post-freudiaanse psycholoog niet in verdringen gelooft. Echter, de tegenwoordige psychologen en psychiaters die traumatoloog zijn, zoals ikzelf ook ben, zijn zelfs een stapje verder gegaan. Ze hebben het begrip dissociatie geïntroduceerd en wetenschappelijk bewezen. Dissociatie kan optreden bij ernstige bedreigingen, zoals tijdens oorlogen en bij vroegkinderlijke mishandeling, waarbij een bepaalde geheugeninhoud volkomen uit het bewustzijn wordt weggevaagd. De dissociatieve stoornissen staan als erkende diagnosen in de DSM 5 opgenomen. Baks boek was wat mij betreft sterker geweest, als hij zich had onthouden van deze en andere nogal stellig geuite pseudo-psychologische frasen.

Het is begrijpelijk dat er vlak na de oorlog behoefte was om in termen van goed en kwaad te denken, ook onder verzetsstrijders. Maar na 75 jaar wordt het toch tijd om met meer compassie naar mensen zoals Fré Bakker en Eik Speelman te kijken. Tenslotte weet niemand van zichzelf hoe hij zal reageren als hij wordt gemarteld of dreigt gemarteld te worden.

Lees ook:

Hoe de historie van het grootseminarie in  Haaren is verweven met Trouw

Met een nieuw boek over Kamp Haaren geeft historicus Peter Bak onder meer nadere invulling aan de geschiedenis van Trouw in de oorlogsjaren.

Historicus Peter Bak werpt nieuw licht op het ultimatum aan Trouw tijdens Tweede Wereldoorlog

Het beruchte, zeer beklemmende, ultimatum aan verzetskrant Trouw tijdens de Tweede Wereldoorlog stond  in september centraal op een bijeenkomst in het Verzetsmuseum.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden