Opinie

Het Catalaanse referendum is gedoemd te mislukken

Voorstanders van het onafhankelijkheidsreferendum komen bijeen bij het Palau de la Musica Catalana, een concertgebouw in Barcelona. Beeld EPA

Catalonië moet kunnen beslissen over zijn eigen toekomst, maar dan moet wel duidelijk zijn wat er te kiezen valt, betoogt Gijs Mulder, docent Spaanse taal en cultuur. 

Het Catalaanse referendum van zondag was en is gedoemd te mislukken. De wetten die het mogelijk moesten maken, eerder deze maand in sneltreinvaart door het Catalaanse parlement gejast, werden direct door verschillende rechtbanken afgeschoten. Ongrondwettelijk.

Met het verbod in de hand maakte de Spaanse regering vervolgens duidelijk dat het haar ernst is het referendum te torpederen. Hoge ambtenaren zijn gearresteerd. In de haven van Barcelona liggen veerboten met honderden politieagenten die elk moment in actie kunnen komen. Uit alle hoeken van Spanje is de Guardia Civil onderweg naar de afvallige regio. Het zijn maatregelen die doen denken aan de duistere tijden van de Franco-dictatuur en die een oplossing voor de Catalaanse crisis alleen maar verder uit zicht brengen.

Het referendum was op voorhand omstreden omdat de organiserende coalitie slechts een smalle parlementaire meerderheid heeft. Peilingen wijzen uit dat ook in de samenleving geen duidelijke meerderheid voorstander is van een zelfstandige republiek Catalonië. De campagne voor no is echter volledig afwezig. Een redelijk debat tussen voor- en tegenstanders wordt niet gevoerd.

Publieke figuren die hun twijfels over het referendum uitspreken, worden verdacht gemaakt. Het overkwam de alom geliefde dichter-zanger Joan Manuel Serrat - nota bene de stem van de generatie die vocht voor vrijheid tijdens de dictatuur en die in het Catalaans zong in een tijd dat dat verboden was. Een treurig stemmende constatering.

Geest uit de fles

De oorzaken van de huidige spanningen tussen 'Madrid' en 'Barcelona' zijn complex, maar de meeste analisten zijn het erover eens dat de geest uit de fles kwam na een uitspraak van het Constitutioneel Hof in 2010 over het gewijzigde autonomiestatuut. Het was de rechts-conservatieve Partido Popular van de huidige premier Rajoy die indertijd een moeizaam tot stand gekomen maar breed gedragen politiek besluit juridisch is gaan aanvechten.

In die periode nam onder Catalanen de steun voor onafhankelijkheid een hoge vlucht. Dat de PP uit politiek gewin een handtekeningenactie begon tegen het nieuwe statuut zette eveneens kwaad bloed. In Spanje werd zo de sluimerende Catalanenhaat aangewakkerd, in Catalonië het ressentiment tegen Madrid.

Niet alleen de PP maar ook de bestuurders in Catalonië hebben zich schuldig gemaakt aan bedenkelijke identiteitspolitiek. Na 2010 heeft Artur Mas, de toenmalige regiopresident - net als de partij van Rajoy geplaagd door corruptieschandalen - de nationalistische slachtofferkaart gespeeld. De conservatief Mas, nota bene van een partij die onafhankelijkheid nooit in haar programma had staan, koos met een overhaaste routekaart naar dit referendum voor een opportunistische weg.

Het staat nog te bezien wat de effecten van Rajoys repressieve maatregelen zullen zijn, maar wat opvalt is dat het Catalaanse nationalisme tot nu toe niet agressief of xenofoob is. De sfeer onder de mensenmassa's, sinds 2012 met honderdduizenden op straat, is eerder feestelijk. Voor veel van die mensen is de keuze voor een onafhankelijk Catalonië meer emotioneel dan weloverwogen. Tegenover de afkeer van de stagnatie en de corruptie in de landelijke politiek staat het optimisme van de onafhankelijkheidsbeweging.

Wens tot verandering

Niet alleen de independentistes willen zich uitspreken over de toekomst van Catalonië. De wens tot verandering leeft veel breder. Driekwart van de Catalanen is voorstander van een referendum als dat wordt gesteund door de centrale regering. Dat klinkt mooi maar zover is het nog lang niet. Want wat valt er te kiezen?

Het gebrek aan politieke ideeën over hoe het nu verder moet is onthutsend. Van de regerende conservatieven valt geen heil te verwachten, zij schieten tot nu toe uitsluitend in de oude reflex dat elke aantasting van de eenheid van Spanje het ergste is wat het land kan overkomen. Links is verdeeld, zoals vaker. Om te beginnen zou de kwestie moeten worden verplaatst van de rechtszaal naar de onderhandelingstafel.

Het valt te hopen dat de partijen na het debacle van dit referendum de urgentie voelen om de sociale cohesie te bevorderen en gezamenlijk nieuwe ideeën te ontwikkelen over de inrichting van Spanje. Grote kans dat de meeste Catalanen er dan niet voor kiezen om hun eigen weg te gaan.

Lees hier meer over het referendum in Catalonië.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden