Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Het afscheid van Lubbers betekent het verval van de christelijke politiek

Opinie

James Kennedy

© Jörgen Caris
Column

Ruud Lubbers' overlijden roept vragen op over zijn persoon en nalatenschap. Waar stond hij voor? 

Historicus Jan de Bas heeft een portret geschilderd van een naar zingeving zoekende Lubbers, waarmee hij het beeld van een 'no-nonsense'-manager en politiek pragmaticus bijstelt. Dat lijkt me aannemelijk, al heb ik Lubbers maar een paar keer gesproken.

Lees verder na de advertentie
De beoordeling van Lubbers' politiek als 'zakelijk' heeft veel te maken met het perspectief van tijdgenoten

Wat mij opviel is het ethische karakter van zijn christen-democratie in de jaren tachtig en negentig. Dat karakter is drie decennia later juist minder zichtbaar geworden. De beoordeling van Lubbers' politiek als 'zakelijk' heeft veel te maken met het perspectief van tijdgenoten. Als jongvolwassene had Lubbers nog de oude confessionele politiek meegemaakt. Hij kwam uit de Katholieke Volkspartij (KVP), die volgens de verkiezingsprogramma's rond 1960 haar basis nog vond in een 'christelijk-sociale' politiek. Die werd gestuurd door 'christenplicht,' 'christenliefde' en 'christelijke beginselen'. Een 'christelijke levensvisie' was nodig om 'de wereld van morgen' vorm te geven. Die achtergrond had een blijvende invloed op Lubbers, ook al zou de katholieke politiek door zelfvertwijfeling al snel deconfessionaliseren.

Net als een aantal christelijke politici probeerde Lubbers aanvankelijk het verband tussen geloof en politiek nieuw leven in te blazen door flink naar links op te schuiven. Hij voelde dezelfde aandrang als de oprichters van de Partij Politieke Radikalen (PPR), die de christelijke partijen verlieten en vooral de KVP, om met hun nieuwe partij een grenzeloze solidariteit met de wereld uit te dragen. Uiteindelijk deinsde Lubbers hiervoor terug en nestelde zich in het midden van de nieuwe brede volkspartij, het CDA, waarin de oude confessionele politiek en de radicalere stromingen zich in de marges bevonden.

Behendig en ideologisch lenig

Als leider van deze middenpartij kon Lubbers, die als persoon het compromis zocht, afstappen van de gepolariseerde politiek die Nederland had geteisterd en de grote economische problemen van het land aanpakken. Zijn reputatie rust op deze verdiensten. Volgens sommigen baande hij hiermee de weg voor de nieuwe ideologie die Nederland steeds meer in de greep kreeg: het neoliberalisme. Geen wonder dat hij toentertijd vooral werd gezien als een behendig en ideologisch lenig politicus.

Vanuit het heden is het beeld iets genuanceerder. We zien niet alleen een pragmatisch politicus, maar ook een politicus met diepe ethische worstelingen over bijvoorbeeld het kernwapenvraagstuk. Zijn maatschappelijke betrokkenheid blijkt ook uit de activiteiten die hij ontplooide na zijn aftreden in 1994.

Ook als je naar het CDA kijkt, zie je in de jaren tachtig een partij die in ethische zin meer om het lijf had dan de huidige partij. In 1989 profileerde zij zich met de ethische thema's: gerechtigheid, solidariteit, rentmeesterschap en gespreide verantwoordelijkheid. Het partijprogramma van dat jaar was dus een oproep om ethische verantwoordelijkheid voor de samenleving te dragen.

In plaats van geloof of ethiek is christendom verworden tot identiteit en een stukje erfgoed

Verval van een christelijke politiek

Uiteraard maakte Lubbers als geharnast politicus selectief gebruik van het partijprogramma en ook in zijn eigen leven wist hij niet altijd vast te houden aan ethische normen. Je kunt je afvragen hoe het hem zou zijn vergaan in het #MeToo-tijdperk. Maar het besef dat de mens een verantwoordelijkheid heeft jegens de samenleving was verder zowel in zijn persoon als in zijn partij dieper uitgewerkt en geworteld in 'de dingen achter de dingen' (naar De Bas) dan zijn opvolgers doorgaans laten zien.

Tekenend voor deze verschuiving is de nadruk van het huidige CDA op 'traditie'. Dat woord zag je nauwelijks in de jaren tachtig. Kort gezegd is de geschiedenis van de christen-democratie in Nederland de verschuiving van de centrale positie van geloof en levensovertuiging (in Lubbers' jeugd) naar ethiek op basis van een spirituele verankering (in Lubbers' hoogtijdagen) naar 'waarden en traditie' (CDA-partijprogramma uit 2017).

In plaats van geloof (en het zoeken) of ethiek is christendom te veel verworden tot een identiteit en een stukje erfgoed. Zo gezien betekent Lubbers' overlijden niet alleen het verlies van een pragmatisch politicus, maar ook het verval van een christelijke politiek.

Lees meer over Ruud Lubbers:

- Wilfried van der Bles schreef  een necrologie over Lubbers: Ruud Lubbers (1939-2018): de man van het onmogelijke compromis.
- In bijna alle necrologieën over de christendemocratische staatsman valt te lezen dat Ruud Lubbers een zakelijke politicus was. Maar dat is maar het halve verhaal, betoogt historicus Jan de Bas

En lees hier alle columns van James Kennedy terug.

Deel dit artikel

De beoordeling van Lubbers' politiek als 'zakelijk' heeft veel te maken met het perspectief van tijdgenoten

In plaats van geloof of ethiek is christendom verworden tot identiteit en een stukje erfgoed