OpinieBlack Lives Matter

Helden van hun sokkel trekken? Bestrijd liever hedendaags racisme

Hedendaagse discriminatie is een zinniger doelwit dan het racisme van vroeger, stelt Jacques Claessen, hoogleraar herstelrecht Universiteit Maastricht en bestuurslid Stichting Mens en Strafrecht.

Inmiddels gaat er een heuse beeldenstorm door de westerse wereld. Helden van weleer worden zonder pardon van hun sokkel getrokken. Reden? Zij worden in verband gebracht met racisme en discriminatie. Bij de ene held is die link overigens duidelijker en makkelijker te leggen dan bij de andere.

Zo staat koning Leopold II eerst en vooral bekend vanwege wat wel de Congolese Holocaust wordt genoemd; dat hij zich tegelijkertijd heeft ingezet voor de afschaffing van de doodstraf in België en iedere terdoodveroordeelde ­gratie schonk, is vrijwel onbekend. Bij Winston Churchill ligt de nadruk echter vooral op zijn heldendaden als premier tijdens de Tweede Wereldoorlog. Dat hij ondertussen de witte protestantse man superieur achtte en voorts een fervent imperialist was die India als kolonie wilde behouden, staat doorgaans op het tweede plan.

In eigen land kunnen veel van onze oude helden in verband worden gebracht met ons eigen koloniale en slavernijverleden. De pijlen worden momenteel vooral gericht op Jan Pieterszoon Coen, gouverneur-generaal van de VOC, maar ook Piet Hein, die niet alleen de Spaanse zilvervloot wist te veroveren, maar ook WIC-commandant was, moet het inmiddels ontgelden.

Morele blinde vlekken

Dat we onze oude helden in deze Black Lives Matter-tijd kritisch tegen het licht houden, is prima: voor welke normen en waarden stonden zij en wat vinden wij daar tegenwoordig van? Welke morele blinde vlekken hadden zij?

Wanneer we deze toets aanleggen, blijkt echter dat de meeste van onze oude helden – ook zij die momenteel nog wel op hun sokkel staan – geen problemen hadden met slavenhandel en kolonialisme en dus ook niet met wat wij thans onder racisme en discriminatie scharen. Ze werkten er dan misschien niet allemaal direct aan mee, maar ze hebben zich er ook niet tegen verzet. Zo werkte Michiel de Ruyter niet rechtstreeks voor de VOC of WIC, toch kan moeilijk worden ontkend dat onze grootste zeeheld heeft bijgedragen aan de koloniale positie van de Nederlanden in de Gouden Eeuw – kan die laatste kwalificatie eigenlijk nog wel?

Uiteindelijk hebben velen direct of indirect bijgedragen aan of in ieder geval geprofiteerd van slavenhandel en kolonialisme.

De vraag is: wordt niet de verkeerde personen de maat genomen? Onze helden van weleer worden veroordeeld op basis van huidige morele inzichten, terwijl het in feite gaat om racisme en discriminatie in het hier en nu, waartegen mensen – terecht – in opstand komen. In zekere zin fungeren onze vroegere helden als zondebokken, met dien verstande dat door deze standbeelden een soort van blinde verheerlijking van het verleden kán blijven bestaan. Ze kúnnen als symbolen van racisme en discriminatie worden opgevat.

Tekst en uitleg

Misschien moet bij alle omstreden standbeelden meer en vooral genuanceerdere tekst en uitleg komen, zoals hier en daar reeds gebeurt. Misschien moet er wel een museum komen voor gevallen helden. Maar let wel: Churchill maakte Gandhi uit voor halfnaakte fakir en misschien zien we – mede daarom – liever Gandhi dan Churchill in ons straatbeeld, maar Gandhi sloeg wel zijn vrouw. In heel wat landen wil men ­helemaal geen standbeeld van Gandhi.

Bestaan er eigenlijk wel helden? Wie maakt mensen tot helden? Wie plaatst hen op een voetstuk? Wie haalt hen eraf? Tegenover ‘verdiensten’ staan altijd ‘schulden’ – wie bepaalt de balans? Laten we met deze vragen in het achterhoofd het debat aangaan. Zwart-witreacties leiden zelden tot duurzame oplossingen. Na de Reformatie met haar beeldenstorm kwam er een Contrareformatie…

Lees ook:

Schietpartij VS bij poging neerhalen standbeeld

Bij een schietpartij tijdens schermutselingen rond een standbeeld van een Spaanse militair en veroveraar in de Amerikaanse staat New Mexico is een man gewond geraakt. Demonstranten wilden het beeld van Juan de Oñate in de stad Albuquerque neerhalen maar raakten volgens lokale media slaags met een gewapende groep.

Britse premier over beeldenstorm: ‘We kunnen de geschiedenis niet fotoshoppen’

Premier Boris Johnson vindt dat Groot-Brittannië zijn culturele landschap en complexe geschiedenis niet kan ‘fotoshoppen’, omdat dit een vervorming van het verleden zou zijn. Dat zegt de premier in een interview met The Telegraph in reactie op de discussie over het verwijderen van beelden van historische figuren.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden