Column

Harari doet hetzelfde als de donkere machten die hij beschrijft

Beeld Trouw

Je zit erop te wachten, maar pas halverwege het artikel valt het woord voor het eerst: algoritme. In The Guardian van afgelopen vrijdag liet internationaal bestsellerauteur Yuval Noah Harari ('Sapiens', 'Homo Deus') zijn licht schijnen over het filosofische vraagstuk van de vrije wil. 

Volgens deze profeet van biowetenschappen en kunstmatige intelligentie is het daar slecht mee gesteld, ironisch genoeg omdat we denken dat in onze ‘liberale’ wereld de wil vrijer is dan ooit. Des te gemakkelijker worden we slachtoffer van algoritmes die ons op even slinkse wijze bespelen als ooit de duivel deed.

Die laatste theologische term is niet van Harari zelf, maar gepast is hij wel. Het hele idee van vrije wil heeft volgens hem een religieuze oorsprong: "Theologen bedachten het idee van een vrije wil om uit te leggen waarom God gelijk heeft wanneer hij zondaars straft voor hun verkeerde keuzen en heiligen beloont voor hun goede keuzen." Godgeleerden zullen er nogal wat op aan te merken hebben, maar voor de snelle wijsheden waarin Harari’s artikel grossiert, is het goed genoeg.

Net zo goed als de eigenaardige definitie van het liberalisme, dat Harari zegt te verdedigen. "Liberalisme heeft het grote voordeel boven andere ideologieën dat het flexibel en ondogmatisch is", schrijft hij. "Het is de enige sociale orde die mensen toestaat de fundamenten daarvan ter discussie te stellen." Dat klinkt nauwelijks minder chauvinistisch dan de religieuze of nationalistische denkbeelden die hij als de grote vijand daarvan ziet – maar hij haalt zijn slag wel binnen: wie zou met zo’n omschrijving géén liberaal willen zijn?

Mythe

En wie zou daarmee niet tegelijk in ernstige moeilijkheden komen? Want 'liberalisme is gegrondvest op het geloof in de menselijke vrijheid’, aldus Harari, en juist die vrijheid is niet meer dan een christelijk-theologische mythe en bestaat wetenschappelijk gezien helemaal niet.

Het bewijs dat hij daarvoor levert, rammelt nogal. Surf op het internet, zo schrijft Harari, en je oog valt op een nieuwsbericht: ‘Bende immigranten verkracht vrouw’. Je klikt erop. Of ‘Trump bereidt kernoorlog op Iran voor’. Dan klikt je buurvrouw erop. Beide berichten zijn fake nieuws, maar ze sluiten perfect aan op beider verwachtingen. Alle twee denken jullie uit vrije wil door te klikken, ‘maar in feite ben je gehackt’.

Op zo’n moment zal menige lezer zich gewonnen geven. Argumenten op grond van wat ‘de wetenschap bewezen heeft’ zijn bijna onweerstaanbaar geworden. Voeg er wat kekke computertermen aan toe (‘gehackt’) en je bent een rund wanneer je je niet laat overdonderen door zo veel helderziende brille.

Verkocht

Intussen doet Harari precies hetzelfde als de door hem beschreven donkere machten die ons manipuleren. "De laatste jaren zijn sommige van de knapste koppen in de wereld bezig geweest met het hacken van het menselijk brein om je [op dit soort boodschappen] te laten klikken en dingen te verkopen", zo schrijft hij. 

"Binnen een paar jaar geven biometrische sensoren hackers directe toegang tot je binnenwereld, zodat ze zien wat er omgaat in je hart ... Je hartslag wordt gekoppeld aan de gegevens van je creditcard en je bloeddruk met je zoekgeschiedenis." En verkocht ben je: aan multinationals, aan politieke ideologieën – of aan Harari zelf.

Want al die miljoenen kopers van zijn boeken laten – volgens zijn eigen theorie – vooral zien hoe gevoelig zij zijn voor zijn stuntwerk met filosofie en wetenschap. En met aantrekkelijke metaforen: 'de mens als te hacken dier'. 

Goocheltruc

Zó gevoelig dat niemand meer let op de goocheltruc waarmee hij onvergelijkbare zaken razendsnel op één lijn brengt. Want terwijl een computer die gehackt wordt, willoos doet wat de hacker wenst, wordt een 'gehackte' mens slim aangesproken op zijn wensen en verlangens. Hij moet  nog zelf beslissen te klikken op de link, die hem zo nieuwsgierig maakt.

Natuurlijk klinkt hij dan keurig op die link, aldus Harari, juist omdat hij zo diep overtuigd is van de vrijheid van zijn eigen wil. Daar zit wat in: als we denken vrij te zijn van alles wat ons zou kunnen bepalen (verleiding, gewoonte, traditie) worden we er des te gemakkelijker slachtoffer van. Het losgezongen 'liberalisme' dat Harari veronderstelt, krijgt hier D66-achtige trekken. Maar zo erg is het met de moderniteit nog niet gesteld. De religieuze traditie werkt onbewust nog sterk genoeg door om ons scherp te houden op verborgen verleiders waarop we ja of nee kunnen zeggen.

Antivirus

Wonderlijk genoeg verwacht ook Harari van dat laatste de redding van het hem dierbare liberalisme. Daarvoor moet de wil, waaraan hij eerder ‘wetenschappelijk’ elke vrijheid ontzegde, alsnog bekeerd worden tot het inzicht dat diezelfde vrijheid altijd bedreigd wordt, zo houdt hij nu zijn volgers voor. Uiteraard opnieuw in glanzend-cybernetische bewoordingen: "Zoals je computer een antivirusprogramma heeft dat je beschermt tegen malware, hebben we misschien een antivirus voor ons brein nodig."

Daarin heeft Harari ongetwijfeld gelijk. Alleen heeft christendom nooit anders beweerd. Uit naam van het liberalisme werpt hij zich op als de profeet van een boodschap, die in de serieuzere filosofie (en theologie) nooit vergeten is. Dat elke vrijheid is ‘gesitueerd’ en dus door omstandigheden wordt gestuurd, is voor het 20ste-eeuwse denken bepaald geen vreemd idee. Dat onze wil nu juist vrij is, omdat hij daaraan betekenis geeft en zo zijn eigen leefwereld en handelingsperspectief schept, evenmin.

Waarschijnlijk heeft Harari’s toekomstfilosofie dat allang als oude boedel bij het grofvuil gezet. Of beter: in zijn filosofische brocante verkoopt hij het met gelikte metaforen (‘het gehackte dier’) als nieuwe wijn in oude zakken.

D66'ers die in hun eigen moderniteit verdoold zijn geraakt, hebben er misschien wat aan: een christelijke of eventueel existentialistische boodschap, nu met wetenschappelijke waskracht ontdaan van elk vleugje religie. Anderen zal de ironie ervan niet ontgaan. Om te variëren op de beroemde kwinkslag van Karl Marx: elk tragisch inzicht keert uiteindelijk terug als farce.

Ger Groot doceerde filosofie aan de universiteiten van Rotterdam en Nijmegen. Voor Trouw bekijkt hij de actualiteit door een filosofische bril.

Lees ook:

Geef ons heden ons algoritme

Wij allen genereren data. Die laten we analyseren met algoritmes, opdat we gelukkiger en langer leven. Maar dat 'dataïsme' is een religie met zwarte kantjes. Dat is de waarschuwing van Yuval Noah Harari in zijn nieuwe boek 'Homo Deus'.

Met camera's en sensors is een winkeldief straks op grote afstand te herkennen

Zakkenrollerij en winkeldiefstal zijn een hardnekkig probleem in het outletcentrum in Roermond. De politie hoopt dat met sensoren en computerkracht de kop in te drukken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden