Column

Halbe herondekt de ware vrijheid

Halbe Zijlstra in debat met Geert Wilders tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen. Beeld anp

Voor de VVD is Nederland niet alleen het land waar je 'kroketten uit de muur trekt' en 'gewoon lekker gek jezelf kunt zijn', maar ook het land waar niet valt te tornen aan de vrijheden van meningsuiting, godsdienst en onderwijs. In een ongekende lofzang op de vrijheid was fractieleider Halbe Zijlstra daar glashelder over en dat is nieuw.

In de afgelopen decennia stelden de liberalen met enige regelmaat de twee laatste vrijheden ter discussie. Daarmee gaven ze lucht aan hun traditionele beduchtheid voor religieuze uitingen in het publieke domein en aan hun argwaan over de islam in het bijzonder. Nog maar vijf jaar terug pleitte het toenmalige Kamerlid Hennis, thans minister van defensie, zonder omhaal voor afschaffing van de godsdienstvrijheid.

Fundamenten
Nu verklaarde Zijlstra dat deze vrijheid behoort tot de fundamenten waarop Nederland is gebouwd. Hij zei het nog sterker: 'Als je deze vrijheid voor bepaalde groepen buiten werking stelt, is dat het einde van het land'. Wat hierbij opviel was de ontspannen houding van de VVD-voorman, die liet zien dat hij de verwarring achter zich heeft gelaten en een consequente liberale lijn heeft gevonden.

De politieke betekenis was direct duidelijk. Zijlstra markeerde scherp de positie van de VVD tegenover zijn concurrenten op de rechterflank van de politiek, de PVV en het CDA. Vanwege het gewicht van de uitingsvrijheid keerde hij zich het voorstel van CDA-voorman Buma om democratievijandige organisaties, zoals de radicaal-islamitische Hizb ut-Tharir, te verbieden. Zijlstra trok hiermee de lijn door van de liberale minister Polak uit het kabinet-De Jong 'dat de democratie geen staatsvorm is voor bange mensen'. Je moet zulke organisaties in het openbaar bestrijden en pas ingrijpen als gedachten worden omgezet in ondermijnende daden.

Polak deed zijn gevleugeld geworden uitspraak in 1968 naar aanleiding van de komst van drie revolutionaire studentenleiders uit Frankrijk, onder wie de geduchte Cohn-Bendit. De Boerenpartij wilde een inreisverbod, maar Polak weigerde dat. 'Wij mogen niet de orde en rust bij voorbaat stellen boven het vrije woord en de vrijheid van meningsuiting'.

Sterkste tegenkracht
Zijlstra zei dat de uitingsvrijheid de sterkste tegenkracht is tegen onvrije geluiden en gedachten. 'Als je die vrijheid niet beschermt, gaat de balans in de democratie er aan en uiteindelijk ook de democratie. Iedereen mag denken wat hij wil'. Om die reden keerde hij zich ook tegen een verbod op het verheerlijken van geweld, zoals in Frankrijk.

'Erg ver' noemde Zijlstra de afstand tot de partij van de liberale afvallige Wilders, die alle moskeeën wil sluiten en de in omloop zijnde Korans door de politie in beslag wil laten nemen. Hij stelde daartegenover dat hij geen inperkingen wil op een vrijheid 'die onze voorouders met hun bloed hebben bevochten'. Ook nam hij afstand van het geforceerde onderscheid dat Wilders maakt tussen de islam en moslims. Zijn conclusie was dat samenwerking met de PVV 'bijna onmogelijk' is. Het kiertje in de deur behoort bij het politieke spel: in formatie is het altijd handig een alternatief achter de hand te hebben.

Halbe Zijlstra tijdens het Tweede Kamerdebat over de uitkomst van de Europese Top van 17 en 18 maart. Beeld anp

Nieuwe consensus
De algemene beschouwingen hebben duidelijk gemaakt dat zich in het identiteitsdebat na twee decennia zwalken tussen angst en principes een communis opinio begint af te tekenen, die als ankerpunt de gelijkheidsnormen in de Grondwet heeft. In ons land, zei de koning in de Troonrede, zijn mannen en vrouwen gelijk voor de wet en kennen we geen onderscheid naar ras, geloof of seksuele geaardheid. Immigranten hoeven hun culturele bagage niet aan de grens af te geven, maar moeten deze normen respecteren en naleven.

De PVV staat ver buiten de nieuwe consensus, die vanwege een herwonnen zelfbewustzijn een antwoord kan zijn op wat premier Rutte omschreef als de behoefte aan zekerheid, niet alleen materieel ook cultureel. Op zich is het al een prestatie dat het voor onmogelijk gehouden kabinet van VVD en PvdA ook op dit gevoelige punt verder is gekomen. SGP-voorman Van der Staaij vergeleek premier Rutte zelfs met Mozes, omdat hij de tocht door de woestijn heeft volbracht waar voorgaande kabinetten telkens struikelden.

Volkspartijen
Misschien een tikkeltje overdreven, net zoals de kritiek van CDA-fractieleider Buma dat het kabinet geen bruggen heeft geslagen, maar kloven heeft vergroot. Een verschil met Amerika is dat het bestel hier ondanks pest en cholera heeft gewerkt en er van politieke blokkades en bestuurlijke verlamming geen sprake is geweest. Daarmee is misschien wel de meest verrassende bijdrage geleverd aan de weerbaarheid van onze democratie.

In de Verenigde Staten heeft het onvermogen van het Congres in Washington een politieke tinnegieter als Trump voortgebracht. Mijn verwachting is dat de volkspartijen die, net als de VVD, hun principes hervinden zo'n ramp hier kunnen voorkomen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden