null Beeld

ColumnStevo Akkerman

Haast ongemerkt verandert de samenleving in een dataverzameling en het is niet duidelijk wie de eigenaar is

Dit is dus de situatie. We worden een web ingezogen dat we zelf hebben geweven en het is de vraag of we ooit nog loskomen, want dit web is een digitaal ding en niemand weet of er wel een webmaster is. Of misschien moeten we spreken van een schaduwbestaan waarin heel ons leven ligt opgeslagen, een bestaan waarvan we geen weet hebben, maar dat ons lelijk kan verrassen.

Het klinkt als de beschrijving van een geheime wereldregering, en dat is niet wat ik bedoel; er doen al genoeg complottheorieën de ronde. Ik bedoel dat we als samenleving welhaast ongemerkt veranderen in een dataverzameling en dat niet duidelijk is wie de eigenaar is. De toeslagenaffaire, die voortkwam uit data-analyse via algoritmes, was een waarschuwing van wat ons te wachten kan staan. Pieter Omtzigt meldt dat niet alleen de afdeling toeslagen, maar de hele Belastingdienst werkte met een geautomatiseerd ‘fraudestempel’. Wellicht is de affaire nog groter dan we weten.

Persoonsgegevens zijn goud

Een ander verontrustend voorbeeld is het datalek bij de GGD, dat deze week aan het licht kwam. De nonchalance waarmee gevoelige persoonlijke informatie binnen bereik kwam van duizenden, al dan niet tijdelijke medewerkers, verraadt hoe weinig wordt beseft dat persoonsgegevens goud zijn: telefoonnummers, burgerservicenummers en mailadressen kwamen bij criminelen terecht die ze voor veel geld aanbieden op internet.

Nu hebben criminelen per definitie slechte bedoelingen, dat maakt hen gevaarlijk. Maar ze bepalen niet het gehele reilen en zeilen van de maatschappij. Dat geldt wel voor de overheidsorganen, instellingen en bedrijven die ons hele hebben en houden op legale wijze in bestanden proppen, min of meer te goeder trouw. Soms vinken we daarvoor een hokje aan, veel andere keus hebben we niet. Maar vaak weten we van niks en zijn het allerlei instanties die onderling hun gegevens – dat wil zeggen: onze gegevens – uitwisselen.

Gebrek aan democratische controle

In deze krant werd de afgelopen weken het nodige geschreven over het Inlichtingenbureau, een stichting die in het leven werd geroepen om ‘informatieproducten’ te leveren aan gemeenten en het ministerie van sociale zaken en werkgelegenheid. Het was een melding van het Inlichtingenbureau die de gemeente Wijdemeren op het spoor zette van de bijstandsgerechtigde die te veel boodschappen kreeg van haar moeder, al betrof het geautomatiseerde ‘signaal’ iets anders. Waar het om gaat, is dat het bureau de bestanden koppelt van gemeenten en vele uitvoeringsdiensten, zonder dat burgers het weten.

Bestuurskundige Gerrit Dijkstra hekelde het gebrek aan democratische controle – handig, zo’n stichting – en de onmogelijkheid aan te kloppen bij de Nationale Ombudsman. En Aleid Wolfsen, voorzitter van de Autoriteit Persoonsgegevens, wil weten of het Inlichtingenbureau zich wel aan de wet houdt. Overheidsinstanties spelen ‘balletje-balletje’ voor burgers, zei hij.

Het web is groter, er zijn vele inlichtingenbureaus onder andere namen. Mij bekruipt het gevoel dat we veel vaster zitten dan we weten.

Drie keer per week schrijft Stevo Akkerman een column waarin hij de ‘keiharde nuance’ en het ‘onverbiddelijke enerzijds-anderzijds’ preekt. Lees ze hier terug. Abonneer je op zijn column in onze mobiele app en lees hem als eerste.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden