Beeld Trouw

Column James Kennedy

Guantánamo Bay, het meest dysfunctionele systeem ter wereld

Afgelopen week herdachten we de gebeurtenissen op 11 september, achttien jaar geleden. Amerika is veranderd na deze terroristische aanval. Socioloog Thijs van Dooremalen bevestigt in zijn net verschenen proefschrift dat we in Nederland sinds 9/11 vooral oog hebben voor de plaats van moslims in de samenleving (zoals de discussie van deze week over lesstof weer bewijst), terwijl in Amerika de nationale veiligheid sindsdien centraal staat. Nog steeds.

Die drang naar veiligheid is na zo’n aanval goed te begrijpen. Als Amerikaan voel ik het zelf ook: álles moet in het werk worden gesteld om zulke terreurdaden te voorkomen. Maar ten koste van wat? Hoe lang moet er nog oorlog worden gevoerd in Afghanistan? Hoe lang houd je gedetineerden vast in de gevangenis op Guantánamo Bay alvorens je ze berecht?

Deze gevangenis illustreert de eindeloze, onrechtvaardige en dure kanten van de oorlog tegen terreur. Het is moeilijk om de werkelijke kosten te achterhalen, maar uit onderzoek van National Public Radio blijkt dat deze gevangenis bijna 400 miljoen dollar per jaar kost. Aangezien er nog veertig gevangenen vastzitten komt dat neer op bijna 10 miljoen dollar per gedetineerde. Bakken met geld gaan in rook op door een gebrekkig ICT-systeem, door dure vluchten voor weinig passagiers, door kostbare installaties op een tropisch eiland en gepeperde rekeningen van advocaten. En dit terwijl er amper schot zit in de strafzaken die de meeste gevangenen nog moeten ondergaan, ook al zitten ze er al ruim vijftien jaar.

Militaire tribunalen

Dat Guantánamo nog bestaat als gevangenis voor deze gedetineerden is de uitgesproken en fervente wens van de Amerikaanse politiek, die wil dat deze gevangenen de VS niet binnenkomen om daar het rechtssysteem te gebruiken om vrij te komen. De politiek wil dat ze door speciale militaire tribunalen worden berecht, waar de spelregels anders zijn en nadeliger voor de aangeklaagden.

Maar dat biedt nog geen perspectief voor een vlotte rechtsgang. Een van de grootste struikelblokken is dat de Amerikaanse overheid veel bewijs heeft verkregen van gedetineerden door hen te martelen. En bewijs dat door marteling is verkregen mag niet worden gebruikt in een rechtszaak.

Maar dit zijn soms de enige bewijzen die de Amerikaanse overheid heeft tegen de verdachten, waardoor zij toch niet vrij worden gelaten. Ook zijn advocaten voor de verdediging in het verleden afgeluisterd als ze met hun cliënten spraken. Het mag niet, maar in de oorlog tegen terreur is alles kennelijk gerechtvaardigd.

Gerechtigheid

Het oponthoud in de rechtsgang komt ook door de verdediging, die geregeld in beroep gaat tegen gerechtelijke uitspraken door fouten in de procedures aan te kaarten, meestal (maar niet altijd) zonder succes. Nog belangrijker is dat de Amerikaanse overheid zelf geen snelle procedures wil, want zelfs met een militair tribunaal is de kans groot op vrijspraak.

Daarom kiest de overheid de huidige situatie: de gevangenen omwille van de veiligheid vastzetten voor onbepaalde tijd. Er is zelfs geen garantie dat gevangenen op vrije voeten komen na vrijspraak. Ook nu worden nog er nog steeds mensen vastgehouden die in principe mogen gaan.

Een Amerikaan die zijn vader verloor op 11 september wil gerechtigheid maar verwacht het niet: ‘De gevangenen zullen komen te overlijden voordat ze schuldig worden bevonden.’ Hoewel de nieuwe rechtbankpresident in 2021 echt wil beginnen met de rechtszaken, kan het nog decennia duren.

Strafvermindering

Een pragmatischer houding had tot een beter resultaat kunnen leiden: veroordelingen in een federaal gerechtshof na een ‘plea bargain’ waarbij de verdachte schuld bekent in ruil voor strafvermindering, of vrijspraak en deportatie.

Dat was sneller en goedkoper geweest, nabestaanden hadden niet langer in onzekerheid hoeven blijven en meer recht zou zijn gedaan. Maar als je veiligheid centraal stelt heb je kennelijk veel geduld met – in de woorden van een advocaat – ‘het meest dysfunctionele strafrechtsysteem in Amerika en waarschijnlijk het meest dysfunctionele in heel de wereld’.

James Kennedy is een Amerikaanse historicus en decaan van het University College Utrecht. In Trouw geeft hij om de week zijn visie op de Nederlandse samenleving. Lees hier meer columns van James Kennedy.  

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden