Opinie

Gesprek over religie gaat tussen doven en blinden

Bezoekers van de traditionele nachtmis in de Sint-Janskathedraal in Den Bosch. Beeld ANP

Alle opiniestukken over weigerambtenaren, koopzondagen, hoofddoekjes en kerkklokken ten spijt - tot een echt debat over de rol en positie van religie in Nederland wil het maar niet komen. Dat is jammer.

De laatste periode dat er in politieke debatten voorzichtig werd omgegaan met de gevoelens van religieuze minderheden, ligt ver achter ons. Jaap Burger, fractievoorzitter van de PvdA, oordeelde in 1955 dat het gegeven de 'onoverbrugbare levensbeschouwelijke verschillen' die Nederland rijk was, onvermijdelijk zoeken was naar 'een modus vivendi'. Maar die gedachte is in latere jaren in het ongerede geraakt. In de jaren zestig werd het beeld dat Nederland van oudsher een land is van minderheden, ingeruild voor de opvatting dat Nederland bestond uit zestien miljoen individuen die allen het volste recht hadden voor hun persoonlijke mening uit te komen.

Koopzondag
In combinatie met de snelle leegloop van de kerken had dit grote gevolgen voor de publieke behandeling van religieuze uitingen. In de jaren zeventig en tachtig viel dat nog wel mee, omdat veel kerkelijk leiders een progressieve toon aansloegen. Kardinaal Alfrink, van 1955 tot 1976 voorman van de Nederlandse bisschoppenvergadering, genoot alom respect. Voor zijn opvolgers gold dat al minder. Toen kardinaal Simonis in 1998 protesteerde tegen de koopzondag, werd hem kerkelijke bedilzucht verweten.

Opvallend genoeg ging het al die jaren in het debat over publieke uitingen van religie vaak om betrekkelijk triviale kwesties. Zelden raakte men aan de grotere vraag of godsdienst in de moderne samenleving nog een publieke rol van betekenis te spelen heeft.

Er is een gesprek tussen doven en blinden aan de gang, met als inzet enkele verworven rechten van religieuze minderheden enerzijds en de gedachte dat de meerderheid het nu eenmaal voor het zeggen heeft anderzijds. Pesten voor volwassenen, meer heeft het niet om het lijf. Tragisch.

Hoewel ik mezelf niet als gelovig of religieus zou willen omschrijven, zou ik een wat nadrukkelijker bemoeienis vanuit de kerken met de samenleving toejuichen. De verschillende religieuze tradities dragen inzichten in zich die het ook nu nog waard zijn verkondigd te worden.

Waarborgen van de vrijheid
Maar het is meer dan dat. De Franse filosoof Marcel Gauchet signaleerde enkele jaren geleden een verschuiving in 'de grondtoon van de democratie'. Van de gezamenlijke uitoefening van de politieke macht door burgers is zij verworden tot niet meer dan het waarborgen van de rechten van het individu. Wat dat individu nu precies bindt met zijn medeburgers en hoe hij zich verhoudt tot de staat is ondergeschikt geraakt aan de verdediging van zijn eigen vrijheid. Die mag door niets en niemand beperkt, aangetast of belemmerd worden.

Dit zijn bij uitstek vraagstukken die om theologische reflectie vragen. Juist de theoloog is thuis in het denken over dat wat boven het individu uitstijgt, in vaak ook kritische reflectie op het hogere.

Dat vraagt echter wel om theologen die niet achter elke boom een seculiere bedreiging zien. De vermeende 'liberaal-seculiere agenda' waar theologen zich over opwinden, valt echt wel mee. Veel Nederlanders lijken juist op zoek naar spiritualiteit, verdieping en inzicht. Zijn die koopzondag en weigerambtenaar nu echt zoveel woorden waard?

Het vraagt ook een open oog en oor van de samenleving en de politiek. In plaats van prioriteit te leggen bij trivialiteiten zou het beter zijn het oor eens te luisteren te leggen bij hen die een andere kijk op het leven hebben dan jezelf. Wie weet wat we van elkaar kunnen leren.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden