Opinie Herbestemming

Gelovig of ongelovig, kom samen op voor religieus erfgoed

Wacht niet tot projectontwikkelaars het roer overnemen. Het is waardevol kerken te behouden als plekken voor zingeving en ritueel, voor iedereen, betoogt Jolanda Tuma, dorpskerkambassadeur bij de PKN.

Op de internationale conferentie over religieus erfgoed in Europa (Religious heritage in a diverse Europe) vorige maand in Groningen opende de de Turks-Amerikaanse imam Antepli zijn lezing met de woorden: “Ik huilde bij de beelden van de brandende Notre-Dame, maar ik werd nog verdrietiger toen ik hoorde dat er in een mum van tijd zoveel geld binnenkwam voor de herbouw van de Notre-Dame. Waarom moet er eerst een brand woeden voordat mensen de handen ineenslaan? Waarom niet al veel eerder de verantwoordelijkheid voor zulk waardevol erfgoed samen, als religieuze en seculiere samenleving, gedragen?” Antepli raakte precies de kern waar het in het debat over religieus erfgoed over zou moeten gaan.

Trouw kopte enkele dagen na de conferentie: “Een op de vijf kerken is geen kerk meer” (25 juni). In het artikel worden voorbeelden genoemd van succesvolle concepten waarbij kerken worden herbestemd tot markt, woonhuis, kapperszaak of fitnessruimte. Er worden bedragen genoemd die zijn binnengehaald nadat een projectontwikkelaar ruimte had gekregen om het godshuis te ontdoen van god en te herbestemmen tot een economisch verantwoorde onderneming. Subsidies stromen binnen zodra de gelovigen hun gebedshuis uit handen hebben gegeven.

Als een op de vijf kerken geen kerk meer is, zijn vier op de vijf kerken dat blijkbaar nog wel. Van de 6900 kerken in Nederland zijn 1400 kerken inmiddels herbestemd, maar 5500 kerken dus (nog) niet. Nu kunnen we als samenleving wachten tot twee of drie op de vijf kerken geen kerk meer zijn, maar we kunnen ook een andere koers gaan varen. Niet wachten tot de geloofsgemeenschappen zijn verdwenen, maar als seculiere en religieuze samenleving gaan samenwerken.

De eeuwen door hebben de geloofsgemeenschappen, hoe klein die soms ook zijn, de kerken onderhouden en verzorgd. De eeuwen door werd er gebeden en gezongen, getrouwd en gerouwd, gevierd en geleden. En dit maakt dat wie over de drempel van een kerk stapt stil wordt. Alsof de wolk gebeden nog in de lucht hangt en je daar als vanzelf met groot respect mee omgaat.

Aderlating

Ik ben er niet op tegen dat kerken worden herbestemd en economisch verantwoord worden uitgebaat; het aantal kerken is gewoon ontzettend groot. Wat ik wel enorm zou betreuren, is dat mijn kinderen en mogelijk toekomstige kleinkinderen de stille, sacrale ruimten in Nederland niet meer kunnen binnenlopen, omdat die alle zijn herbestemd. Dat zou een enorme aderlating zijn voor onze samenleving.

Als dorpskerkenbeweging van de Protestantse Kerk Nederland zijn we met heel veel geloofsgemeenschappen in gesprek en we motiveren hen om de deuren open te zetten. Letterlijk en figuurlijk. De kerk in het dorp is beeldbepalend voor het hele dorp, niet alleen voor het vaak kleine groepje kerkgangers. Geef alle inwoners van de dorpen dan ook gelegenheid om verantwoordelijkheid te dragen voor het kerkgebouw. Behoud je eigenheid, maar stel het gebouw ook open voor andere ideeën.

“Sing me new songs”, sprak imam Antepli tijdens zijn betoog. Wanneer het oude niet meer werkt, zoek dan nieuwe vormen van bidden en zingen, rouwen en trouwen, vieren en lijden. En doe dat niet in je eentje, maar betrek de mensen in het dorp erbij die hier ook ideeën over hebben. Je zult verrast zijn over wat er dan allemaal ontstaat. Er zijn voorbeelden te over: pelgrimages, kerkennacht, dienst voor ongelovigen, de preek van de leek, retraites in de kerk, bezinningsmomenten, monnikenwerk waarvoor kunstenaars zich laten inspireren door de sacrale ruimte van de kerk en noem maar op.

Eeuwenoud erfgoed

Maar er is wel moed voor nodig om elkaar, ‘gelovig’ en ‘niet-gelovig’, te leren kennen en samen te werken. Misschien helpt het als we die muren tussen ‘gelovig’ en niet-gelovig’ een beetje vergeten (want ja, wat betekenen die woorden precies?) en als inwoners van de dorpen en steden de kerkgebouwen samen bekijken vanuit de waarde die dat gebouw heeft.

In het gesprek zal blijken dat ieder een eigen waarde hecht aan het eeuwenoude erfgoed en dat je elkaar kunt inspireren als je werkelijk naar elkaar durft te luisteren zonder direct te denken in economisch verantwoorde concepten of te blijven zitten in de woorden: “Zo hebben we het altijd gedaan”.

Beschouw de kerk nu eens niet als het instituut waar je wel of niet bij hoort, maar als een plek in het dorp of de stad waar ruimte is voor zingeving en ritueel, waar de muziek zo mooi kan klinken, waar de stilte anders is dan thuis en waar je een kaars kunt aansteken omdat je iemand mist. Wacht niet tot de geloofsgemeenschap het licht heeft gedoofd en de projectontwikkelaar het roer overneemt, maar kijk samen naar de mogelijkheden. It takes two to tango. En wacht niet tot er weer een kerk in vlammen opgaat.

Lees ook:

Een op de vijf Nederlandse kerken is geen kerk meer

Het is in veel steden en dorpen een gevoelige discussie: wat te doen met een leegstaande kerk? Trouw bracht in kaart hoeveel kerkgebouwen Nederland telt en hoeveel daarvan een nieuwe bestemming hebben gekregen. Katholieke kerken blijken strengere voorwaarden te stellen aan herbestemming dan protestante. 

Lege kerken zijn nu een probleem van de hele samenleving

Tientallen gemeenten zullen zich het komende jaar buigen over de toekomst van hun kerkgebouwen.

In Friesland blijft de kerk (als atelier, theater, museum of dorpshuis) het hart van het dorp

Friesland heeft verhoudingsgewijs de meeste kerken van Nederland en loopt voorop bij de herbestemmingen, blijkt uit onderzoek dat Trouw deed naar herbestemmingen van kerken in Nederland. Hoe pakken de Friezen dat aan?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden