Ombudsman Ombudsman

Geen journalist past in de rol van informant voor inlichtingenwerk

Beeld Maartje Geels

Is misdaadverslaggever Bas van Hout vanwege zijn rol van informant van de AIVD terecht verweten dat hij verraad aan zijn beroepsgroep heeft gepleegd? Of valt hem als slachtoffer van de fouten van de inlichtingendienst weinig  te verwijten en is het pech voor hem dat zijn ‘dubbele pet’, via de Volkskrant, is uitgelekt?

Afgaande op reacties van collega-journalisten in diverse media voorzie ik dat zij naar het eerste neigen en dat buiten de mediakring de rol van Van Hout voornamelijk voor kennisgeving is aangenomen. Dat die door hemzelf verkozen rol binnen de beroepsgroep slecht valt, is te verklaren. Journalisten behoren geen verlengstuk te zijn van politie en justitie en moeten dat vanuit hun beroepsethiek nooit willen. Een dubbelrol past de journalist niet omdat zijn onafhankelijkheid de basis vormt van vertrouwen dat anderen in hem en zijn werk stellen.

Hoeveel moeite moet een journalist, die niet als bron voor een inlichtingendienst fungeert, in zijn échte werk al niet doen om zijn onafhankelijkheid te bewaren en die telkens opnieuw te bevechten. Het risico om iets van de traditionele journalistieke norm te verliezen, schuilt hierin dat het ‘ongewone’ als ‘gewoon’ wordt gezien. Zoals de veelvoorkomende ‘verplichting’ interviews te laten autoriseren, want: zonder autorisatie-afspraak geen interview en geen tekst. Zonder zo’n toezegging vooraf is de onafhankelijke journalist nog zelden welkom aan tafel en kom met die boodschap maar eens terug op de redactie.

Betrouwbaar

Als het meest intrigerende citaat van Van Hout in het uitvoerige interview in de Volkskrant las ik: “Ga nooit, ik herhaal nooit, samenwerken met de AIVD. De overheid is geen betrouwbare partner voor me gebleken. Ingaan op hun verzoek bleek levensgevaarlijk en is de grootste fout uit mijn leven.” 

Wat bij mij is blijven hangen is de vraag of de journalist géén spijtoptant zou zijn geweest als de AIVD betrouwbaar was gebleken. Zou hij zonder journalistieke gewetensnood bereid zijn geweest het contact met de inlichtingendienst langdurig te handhaven? In het interview onderstreepte hij dat hij de inlichtingendienst alleen tipte als hij in criminele kring vernam dat iemand op het punt stond te worden geliquideerd. Hij legde dat uit als zijn ‘burgerplicht’. Of het dan niet efficiënter en vooral raadzamer is de politie te alarmeren of via een anonieme tiplijn melding te doen, is een tweede. 

In Trouw van maandag zei Roger Vleugels, deskundige op gebied van inlichtingendiensten, dat vele tientallen journalisten in Nederland als informant voor de AIVD werken. Dat is schrikbarend veel. Weliswaar gebaseerd op een schatting, maar zoals Vleugels opmerkte, is een dergelijke omvang nooit weersproken, ook niet door de inlichtingendienst.

Nepnieuws

De specialist zegt er niets over in de krant, maar de kans dat de verwevenheid tussen de journalistiek en het informantenwerk makkelijk tot strategisch nepnieuws kan leiden, moet met zoveel dubbele petten volop aanwezig zijn. Afgaande op het grote aantal journalisten dat ‘bijklust’ beperkt het informantenwerk zich bovendien niet tot een bepaald journalistiek genre. Dat maakt de verbazing en teleurstelling van Vleugels dat journalistenopleidingen en redacties niet of nauwelijks aandacht besteden aan dit verschijnsel des te begrijpelijker.

Een praktisch punt is de verleiding waaraan een journalist blootstaat als een inlichtingendienst hem benadert. Dat kan een perverse prikkel geven. Zelf had ik dat bijna 22 jaar geleden toen ik een insluiper uit extreem-rechtse hoek in het Rotterdamse stadhuis kon ontmaskeren. Kort hierna belde een medewerker van de Regionale Inlichtingendienst met de vraag of ik niet eens met hem en een collega wilde praten. Zover kwam het niet, maar dat diensten zo makkelijk onder journalisten ‘werven’, gaf toen al te denken.

Reageren? Stuur een mail aan Ombudsman@trouw.nl 

Lees ook:  

We moeten niet zo verbaasd zijn dat de AIVD informanten werft onder journalisten

Tientallen journalisten werken als informant voor de AIVD. Logisch, zegt onderzoeker Roger Vleugels. ‘De journalistiek is een ideale dekmantel voor spionnen.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden