Column

Geef degene op wie je boos bent geen knal, maar bedenk waaróm je boos bent

Leonie Breebaart. Beeld Maartje Geels

Een van de schokkendste opmerkingen van deze maand stond in een artikel over de groeiende beweging van Nederlandse jihadisten. Volgens onderzoeker Jelle van Buuren is er onder hen “helemaal geen kritische discussie over de vraag of de ideeën achteraf gezien misschien fout of afkeurenswaardig waren. De enige twijfel die er leeft, is of IS tactische fouten heeft gemaakt.”

Hoe is het mogelijk dat haat tegen ‘de vijand’ zich zo sterk maakt, dat er geen sprankje menselijkheid in doordringt? Om dat te kunnen begrijpen, zou je een nieuwe Hannah Arendt nodig hebben, al kwam deze filosofe tijdens haar verslag van het proces tegen nazi-topman Adolf Eichmann juist tot de conclusie dat hij niet gedreven werd door haat, maar door de weigering na te denken, wat ze ‘de banaliteit van het kwaad’ noemt. Want denken betekent volgens Arendt verantwoordelijkheid nemen: Wat betekent het, weerloze mensen de dood in te jagen? Hoe kun je volhouden dat zoiets door welke ideologie dan ook goedgekeurd wordt?

Op die theorie van Arendt is kritiek gekomen van de Duitse filosofe Bettina Stangneth. Zij schrijft dat Eichmann wel degelijk nadacht, al wist hij dat tijdens het proces goed te verbergen.“De nazi’s hadden een theorie ontwikkeld die zich over twaalfduizend publicaties uitstrekt en waarin ze exact uitleggen waarom het goed is mensen massaal uit te moorden,” vertelde ze Trouw (4 mei 2017).

Geen knal

Wie heeft er gelijk, Arendt of Stangneth? Dat ligt eraan wat je onder denken verstaat, maar wat moordenaars in elk geval ontbreekt, is respect voor de morele wet die volgens Immanuel Kant juist universeel geldt: Handel zo dat je de wereld kunt uitleggen waarom je dat doet. Handel zo als je zelf behandeld wilt worden. Stangneth ziet die zogeheten ‘categorische imperatief’ van Kant als broodnodig tegengif tegen ‘het kwade denken’, wat Arendt vast met haar eens zou zijn. Maar ze waarschuwt: hoe begrijpelijk die morele wet ook is, je moet mensen er wel steeds op wijzen, kinderen vooral. Bezoek scholen, raadt ze filosofen aan. Leg het uit.

Het goede nieuws is dat dit in Nederland gebeurt, bijvoorbeeld door Sabine Wassenberg, die al jarenlang les geeft op multiculturele basisscholen in Amsterdam. Scholen waar de kinderen doorgaans denken dat IS-aanslagen in scène zijn gezet (“dat zijn geen moslims, juf, want doden is haram”), maar waar dezelfde kinderen ook kritisch leren denken, verantwoordelijkheid nemen dus.

In haar boek ‘Kinderlogica’ (2017) vertelt Wassenberg hoe dat in zijn werk gaat, bijvoorbeeld als Geert Wilders ter sprake komt. Die roept hevige gevoelens op. ‘“Hij haat ons”, zegt Abdelrachman bang. “Hij wil ons weg hebben, zegt Mohammed boos.” Maar bij filosoferen gaat het erom dat je goed nadenkt, zegt de juf. Het kan heel goed dat je iets voelt, maar probeer dan na te denken waaróm dat zo is en probeert degene op wie je boos bent niet een knal te geven.” Samen stelt de klas een brief op voor Geert Wilders. “U moet mensen niet zomaar beledigen, want u vindt het toch ook niet leuk als iemand u zou beledigen?”

Dat is precies wat Bettina Stangneth bedoelt.

Leonie Breebaart is filosoof en redacteur van Trouw. Zij onderzoekt in haar column de actualiteit op filosofische wijze. Al haar columns zijn te lezen in dit dossier. 

Lees ook: 

‘Denken is het gevaarlijkste instrument dat we hebben’

Moeten we het kwaad begrijpen? Niet te snel, meent filosoof Bettina Stangneth op grond van haar studie naar Adolf Eichmann, de architect van de Holocaust. Begrijpen leidt te vaak tot goedpraten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden