Opinie

Geef de Benin Bronzes terug, maar om de juiste redenen

De geschiedenis van de Benin Bronzes is representatief voor de misvatting die in de 19de eeuw ontstond. Beeld Welt Museum Wien

Op de ‘Benin Bronzes’ past niet het etiket culturele identiteit, betoogt Petran Kockelkoren, emeritus hoogleraar Kunst en Technologie.

Vanzelfsprekend moeten de Benin Bronzen worden teruggegeven aan de rechtmatige erfgenamen, zoals het commentaar van Trouw betoogt. Maar niet om de verkeerde redenen. Die verkeerde reden is Benins culturele identiteit, het belangrijkste argument voor teruggave. 

Alsof die identiteit kan worden gefixeerd in 1897, toen de Britten bij een strafexpeditie de schatten roofden. Culturele identiteit is nooit voor eens en altijd vastgelegd. Die verandert, is rekbaar. Dus loopt de huidige discussie over wat behoort tot de culturele identiteit vast op de verkeerde aanname.

In hun befaamde studie 'The Invention of Tradition' (1983) betogen Eric Hobsbawm en Terence Ranger dat culturele identiteit een uitvinding is uit de 19de eeuw, dezelfde tijd waarin het fenomeen natiestaat opgeld deed. Van meet af aan was dit een wankel construct, dat toen werd opgehangen aan volksverhalen en folklore, maar ook aan nieuw ontworpen legeruniformen, landsvlaggen en volksliederen. Ook claimde men archeologisch erfgoed als onlosmakelijk deel van de culturele identiteit. De geschiedenis van de Benin Bronzes is representatief voor de misvatting die in de 19de eeuw ontstond.

Misvatting

Metalen en ivoren beelden sierden eeuwenlang het paleis van de oba's van Benin. Sacrale koningen waren zij: opperpriester en legeraanvoerder tegelijkertijd. De dynastie regeerde al sinds de 14de eeuw en kende haar hoogtijdagen ten tijde van de slavenhandel.

De oba's joegen op hun buren en verkochten hen aan de Portugezen. In ruil voor een tot slaaf gemaakte ontving de oba 53 'manilla's', enkelbanden van messing, een blinkende legering van koper en zink die op brons lijkt. Door de toevloed van smeltbaar messing vatte oba Esigie het plan op voor een gouden stad.

Ze lag in het oerwoud en was wel zo groot als Haarlem, schreef Olfert Dapper in 1668. De daken die schitterden in de zon waren belegd met messing platen. De zuilen van het paleis werden bedekt met reliëfs die de roemruchte daden van de oba's toonden. Hun bronzen hoofden sierden de voorouderaltaren. Je kunt uittellen hoeveel slaven dat had gekost.

Deze 'bronzen' werden in 1897 buitgemaakt door de Britten. Ze werden geveild om de strafexpeditie te bekostigen. De inwoners van Benin betaalden zo hun eigen ondergang. De oba's werden afgezet.

Culturele identiteit

In de 20ste eeuw herstelde de nieuw aangestelde oba Akenzhua II de bronsgietersgilden. Er was geen bronskunst meer die als voorbeeld kon dienen. Het nieuwe gilde had geen andere keuze dan de bronzen te kopiëren uit catalogi van musea uit de hele wereld, met name die van het British Museum.

Daardoor slopen Europese criteria de hernieuwde bronsproductie binnen. Toen Nigeria in 1960 onafhankelijk werd, verschoof de productie naar de toeristenmarkt. De obahoofden werden voortaan naar het Europese model van een borstbeeld uitgevoerd en de formaten aangepast. Terwijl een antieke kop zo'n 40 centimeter groot is, werden de toeristenversies soms decimeters groter. Dat duurde zolang de toeristen per boot kwamen. Zodra het vliegtuig opkwam, krompen de koppen. Zo pasten ze in de handbagage.

Werpt deze geschiedenis een smet op de Benin Bronzen en de culturele identiteit die ze worden verondersteld te schragen? Helemaal niet. Ze toont slechts aan hoe rekbaar culturele identiteit is. Die getuigt niet van een vaststaande volksaard, maar wordt gevormd in een proces van culturele uitwisseling. Geef daarom die bronzen terug, niet als een schaamlap voor het eigen verleden, maar opdat Nigerianen de kans krijgen hun identiteit opnieuw uit te vinden en met hun verleden in het reine te komen.

Begin november verschijnt van Petran Kockelkoren het boek ‘Ganesha in Silicon Valley. De macht van de mythe op het wereldtoneel', met daarin het verhaal van de Benin Bronzen.

Lees ook:

Nigeria krijgt geroofde kunst te leen van Europese musea

Tien Europese musea zullen binnen drie jaar delen van hun collectie uitlenen aan een nieuw te bouwen museum in de Nigeriaanse stad Benin City. Nigeria vraagt al decennia om teruggave.

De ‘Benin Bronzes’ horen tot de Afrikaanse cultuurgeschiedenis en moeten ooit definitief terug

Het is niet meer dan logisch dat westerse musea nu met Nigeria onderhandelen over het uitlenen van de bijzondere kunstschatten. Musea over de hele wereld bezitten beelden van Nigeria. Nigerianen moeten de halve wereld over reizen om hun eigen cultuurgeschiedenis te zien.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden