null Beeld
Beeld

ColumnNelleke Noordervliet

Gedekt door de massa gaan mensen in elke grote demonstratie over hun eigen grenzen

Demonstratie tegen kernwapens, 21 November 1981. Ik was erbij, maar ik bleef aan de rand van de menigte hangen. Het joeg me angst aan: zoveel mensen bij elkaar, meer dan vierhonderdduizend op en rond het Museumplein. Nu was het een protest van uitsluitend vredelievende ouderen, jongeren, gezinnen met kinderen. Toch kreeg ik een lichte paniekaanval en sloop weg.

Velen zullen aan die demonstratie prachtige herinneringen bewaren: de saamhorigheid, het verheven doel. Dat geldt voor menig massaal eer- of rouwbetoon. De massa kan een lieve, goede, mooie massa zijn. De individu gaat op in het geheel en in de gezamenlijke emotie. Van die krachten gaat een grote verleiding uit. Hoe heerlijk de beperkingen van het eigen ikje opgenomen te weten in de gelijkgestemdheid van de groep. Voetbalsupporters. Popconcertbezoekers. Bedevaartgangers.

Staand aan de rand van die massa in 1981 voelde ik hoe weinig ervoor nodig was in die menigte een vlam van withete woede en vernielzucht te ontsteken. Een woord. Een gebaar. Een lied. Een kreet. Zoals een enorme zwerm spreeuwen opeens een andere formatie aanneemt. Wanneer de massa een meute wordt, opgehitst door een leider, komen er negatieve krachten vrij waaraan niemand in die meute zich kan onttrekken.

Het Capitool werd op 6 januari bestormd door een enthousiaste, deels goed voorbereide meute, aangestuurd door een zittende president die in opstand kwam tegen de democratie die hem tot het ambt had geroepen, maar ook weer geheel volgens de regels had afgewezen. Hij kwam in opstand tegen de macht die hij zelf vertegenwoordigde. Heel vaak zal dat niet zijn vertoond. Op dat verschijnsel, waar we allemaal vol verbazing naar hebben zitten kijken, heb ik Massa en Macht (1960) van Elias Canetti nog eens nageslagen.

Vier eigenschappen kent Canetti de meute toe

Een individu wil in de openbare ruimte liever niet worden aangeraakt, maar in de massa verliest hij de angst aangeraakt te worden. Het gevoel van individualiteit verdwijnt en de mens in de massa voelt dat als bevrijding. Hij is gelijk aan de ander. De wereld buiten de massa is nu de vijand, die de eenheid van de massa bedreigt. De massa wil overleven en dus de vijand vernietigen.

Vier eigenschappen kent Canetti de massa en in het bijzonder de meute toe: de massa wil groeien, binnen de massa is iedereen gelijk, de massa zoekt dichtheid, de massa heeft een richting nodig.

Een burgemeester die een demonstratie tegen de corona-maatregelen toestaat onder voorwaarde dat de anderhalve meter afstand in acht wordt genomen, begrijpt dus niet hoe het werkt. De voorwaarde is niet alleen in tegenspraak met de reden voor de demonstratie maar ook met de essentie van de massa verenigd in een doel.

De massa maakt onbeheersbare krachten los in individuen die daar dan later, als ze weer individu zijn, spijt van zouden moeten krijgen. In elke grote demonstratie gaan mensen over hun eigen grenzen, gedekt door de massa. Ze kunnen helden worden, symbolen, zeker als de massa wint en de macht grijpt. Ze kunnen moordenaars worden.

Er is één verschijnsel dat Canetti niet op heeft kunnen nemen in zijn analyse: de digitale massamedia. Aan de eis niet aangeraakt te willen worden als individu voldoen die media. Tegelijk geven ze de gelegenheid de eigen individualiteit te verliezen in een collectieve waan. Massa’s en meutes kunnen worden gevormd via digitale mobilisatie, in de virtuele wereld van het internet. Die massa’s noemen we tegenwoordig eufemistisch ‘bubbels’. Daarna gaan ze de straat op. Het bijzondere en paradoxale van de moderne massa is dat de handelingen worden vastgelegd via de mobiele telefoons van alle deelnemers. De individu legt zichzelf vast als deelnemer aan een activiteit waarbij hij zijn individualiteit heeft ingeleverd.

Schept dat afstand of juist niet? In ieder geval krijgt de bestorming van het Capitool een griezelig narcistisch trekje, dat geheel in overeenstemming is met het psychiatrisch ziektebeeld waar de inspirator van het geheel in alle openbaarheid aan lijdt. 

Gelukkig bleef het woensdag rustig op Capitol Hill.

Nelleke Noordervliet (Rotterdam, 1945) schreef meerdere romans, novelles en theaterstukken. In 2018 won ze de Constantijn Huygens-prijs voor haar gehele oeuvre. In haar column in Trouw bespiegelt ze tweewekelijks op de actualiteit. Lees ze hier terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden