OpinieToeslagenaffaire

Ga niet op zoek naar zondebok maar naar balans

Te makkelijk wordt naar kabinetten en topambtenaren gewezen. Maar een echte dader in de toeslagenaffaire is er niet, betoogt historicus en beleidsadviseur Jan van Ewijk.

Ongekend onrecht en schending van grondwettelijke principes. Het zijn keiharde conclusies van de parlementaire commissie die onderzoek deed naar de toeslagenaffaire. Het is terecht dat het grote leed van duizenden families zo de aandacht krijgt, die hopelijk leidt tot de compensatie die ze verdienen.

Toch is het commissierapport ontoereikend. Te makkelijk wordt naar voorgaande kabinetten en topambtenaren gewezen als de schuldigen. Ministeries, ambtenaren en politici wijzen naar elkaar. Daarmee krijgt de affaire het cachet van een complex verkeersongeluk waar iedereen een beetje, en dus niemand helemaal, verantwoordelijk voor is. Dat is frustrerend: bij onrecht hoort immers een dader.

De reden dat die dader niet kan worden gevonden is niet zozeer dat de ‘verdachten’ zichzelf vrijpleiten maar vooral dat de dader een ongemakkelijke en diffuse is. Dat zijn wij immers zelf. Wij waren het die een keiharde aanpak van fraude eisten. Wij waren het die op politici stemden die beloofden misbruik van belastinggeld en onze verzorgingsstaat keihard aan te pakken.

Het hardvochtige resultaat is geen verrassing

Er was een duidelijke maatschappelijke en politieke wens voor een harde aanpak van de zeker wel bestaande omvangrijke fraude met toeslagen. Het is niet meer dan begrijpelijk dat politici en in hun kielzog ambtenaren hun acties op deze wens afstemden. Het hardvochtige resultaat mag dan ook eigenlijk geen verrassing zijn en kan zelfs worden getypeerd als ‘waar de maatschappij om vroeg’.

Nu spreekt de maatschappij massaal haar afschuw uit over de keerzijde van wat we in 2012-13 van onze bestuurders en politici wensten en zij ons dan ook gaven. Het is frappant dat de zwaarste kritiek op staatssecretaris Frans Weekers inzake de Bulgarenfraude in 2013 afkomstig is van het Kamerlid dat zich nu opstelt als belangenbehartiger van de getroffen gezinnen: Pieter Omtzigt (CDA). Hij is daarmee symbool van onze tegenstrijdigheid om enerzijds keiharde fraudeaanpak te eisen en anderzijds ontdaan te zijn door de keerzijde van die aanpak.

Nederlands kabinetsbeleid slingert vaak heen en weer tussen twee uitersten: van een zeer hardvochtige fraudeaanpak tot grote coulance en naïviteit die leidt tot fraude en misbruik van gemeenschapsgeld. Het wil kennelijk maar niet lukken daar een goede balans tussen te vinden. In plaats van een zondebok aan te wijzen zouden we er goed aan doen een grondig debat te voeren over de balans tussen vertrouwen in de burger en controle op misbruik van belastinggeld.

Legitieme wensen

Het moeilijke zit hem in het feit dat beide wensen legitiem en begrijpelijk zijn. Niemand is tegen fraudebestrijding. Niemand wil dat belastinggeld wordt misbruikt. Tegelijkertijd kan niemand tevreden terugkijken na het horen van de verhalen, het persoonlijk leed en het optreden van verscheidene overheidsinstanties die de afgelopen twee jaar naar buiten zijn gekomen.

De vraag waar die balans ligt, gaat over het aanwenden van middelen en is daarmee een politieke. Zeker nu nagenoeg alle politieke partijen, niet het minst de VVD, een grotere rol zien voor een sturende overheid, moeten we het hier over hebben: hoeveel onterecht al dan niet uitgekeerde toeslagen vinden we acceptabel om een bepaald doel te bereiken? Daarbij is het belangrijk dat politici kiezers het eerlijke verhaal vertellen en geen onmogelijke beloftes doen die uitvoeringsorganisaties mogen oplossen.

Na de ophef over de Bulgarenfraude en de overtrokken politieke en bestuurlijke reactie die uitmondde in de toeslagenaffaire kunnen we concluderen dat het beleid aan beide zijden te ver is doorgeschoten. Vindt de politiek geen balans dan zijn we over een paar jaar weer in de ban van een fraudeschandaal.   

NB: In een eerdere versie van dit stuk stond abusievelijk vermeld dat Weekers aftred in 2013 vanwege de Bulgarenfraude, en de jacht op de kinderopvangtoeslagfraude in dat jaar begon. Dat klopt niet, en is aangepast. 

Lees ook:

Ook rechtsgeleerden kritisch op rechtspraak in toeslagenaffaire

De conclusies van de parlementaire ondervragingscommissie over de rol van de rechtspraak bij het toeslagendrama zijn ongekend hard. Rechtsgeleerden delen die kritiek. ‘Hopelijk vormt dit een keerpunt.’

En nu kijkt de ploeg-Rutte in de spiegel: kunnen we aanblijven?

Het kabinet is ernstig in verlegenheid gebracht door de snoeiharde conclusies in het rapport over de kinderopvangaffaire. Het beraadt zich op een gepaste reactie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden