Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Fictie wordt minder gelezen, en daarmee gaat een wereld verloren

Home

Nelleke Noordervliet

© Nelleke Noordervliet
Column

Het gaat goed met het boekenvak. Het gaat niet goed met het boekenvak. De stemming is te vergelijken met die over veiligheid. Nederland is veiliger geworden, maar de ervaring van veiligheid is andere koek. Cijfers, statistieken en gevoelens lopen niet parallel. Verschillende onderzoeken naar boeken wijzen verschillende kanten op. Omzet is hoger, aantal uitgegeven boeken kleiner, leestijd korter.

In de Leesmonitor, onderzoek van de Stichting Lezen, wordt mijn aandacht getrokken door de herhaalde formulering 'leest in een boek'. Het 'lezen in een boek' is een iets preciezer maar ook vrijblijvender omschrijving dan 'leest een boek'. De vraag kan luiden 'Slaat u elke dag wel eens een boek open?' het antwoord 'ja' is makkelijk te geven. 'Leest u daar dan in?' Opnieuw kan 'ja' een oprecht antwoord zijn. Of het gedachtenloos een paar zinnen zijn dan wel aandachtig een heel hoofdstuk is kennelijk niet erg relevant. Onthullend is het gegeven dat er minder boeken worden uitgelezen dan vroeger. Ze bladeren. Ze scannen de inhoud.

Lees verder na de advertentie

In Amsterdam deden onlangs vijf goede kleine boekhandelaren de deur dicht. Er wordt meer online besteld. Er wordt meer digitaal gelezen. Met name thrillers en detectives hoeven we niet meer op papier in de kast te hebben. Ook het gesleep met boeken naar het vakantie-adres maakt ontspanningslectuur tot favoriete downloads. Helemaal geen gek idee. Ik doe het ook. Die verschuivingen zijn begrijpelijk. Het is al heel wat dat we bij het geweld van sociale media en superkorte teksten toch nog wel eens naar een lange tekst grijpen.

Mijn gevoel is anders

Mijn eigen segment 'literaire fictie' schijnt het redelijk goed te doen volgens de Leesmonitor. Mijn gevoel is anders. Het onderzoek dat Toef Jaeger van NRC Handelsblad deed naar de stand van zaken bij de Nederlandse literaire roman bevestigt dat gevoel. Nederlandse schrijvers van het betere boek worden minder gelezen dan twintig jaar geleden. In de top-60 van de CPNB worden we ruimschoots overvleugeld door non-fictie, zelfhulpboeken, buitenlandse blockbusters en ander geschreven fastfood. Tja. Om Kurt Vonnegut te citeren: 'So it goes.'

Alternative facts: leugens die als superieure waarheid worden opgediend en waar niet de disclaimer 'roman' op wordt gelegd

Dat stoort me, niet alleen om commerciële redenen. Er gaat iets verloren dat niet wordt gecompenseerd. Ik beschouw het lezen van literaire fictie als een middel om de wereld te zien en te begrijpen door de ogen van een ander, een middel dus om elkaar en jezelf te leren kennen. Vanuit de fictie van eigen bodem is ook de fictie uit andere culturen een plaats te geven in een visie op de wereld, op de geschiedenis en op het samenleven. Grote woorden, maar toch. Lees Multatuli, Couperus en Pramoedya Ananta Toer over Indië/Indonesië. Lees Adriaan van Dis, Antjie Krog en Coetzee over Zuid-Afrika. Lees Cynthia McLeod, Frank Martinus Arion en Derek Walcott over Suriname en de Caraiben. Kijk in de overzichten van Pieter Steinz en zie hoe alles samenhangt. Krijg een idee van de geestelijke rijkdom die literatuur kan geven.

Alternative facts

Inderdaad: fictie is niet waar gebeurd. Tegenwoordig hunkert iedereen naar verhalen die écht zijn. En zie: het internet en de sociale media wemelen van de 'alternative facts'. Leugens die als superieure waarheid worden opgediend en waar niet de disclaimer 'roman' op wordt gelegd. In die baaierd van onzekerheden zou de gereguleerde 'suspension of disbelief' van een roman een veilige haven moeten en kunnen zijn, van waaruit een koele blik op de echte werkelijkheid kan worden geworpen.

Net als vele anderen in deze tijd herlas ik '1984' van George Orwell, verschenen in 1949. Een roman die nog altijd staat als een huis, zowel om de stijl als om de inhoud. Beklemmend, angstaanjagend, raadselachtig soms, niet overal overtuigend, maar een keiharde en kernachtige waarschuwing tegen iedere ideologie die macht verheerlijkt om de macht alleen en daaraan de waarheid en de (mede)menselijkheid opoffert. Big Brother is misschien wel geïnspireerd op Stalin, maar iedere andere dictator, autocraat of tiran is moeiteloos in te vullen. Het herschrijven, het uitwissen van de geschiedenis en het systematisch terugbrengen van de taal tot een communicatiesysteem zonder gevoel of nuance: ik zie de dreiging ervan, ook in onze tijd.

Wilt u de reacties op dit artikel lezen? Registreer u hier voor een proefperiode van twee maanden.

Het plaatsen van reacties is voorbehouden aan de betalende abonnees van Trouw. Kijk hier voor een overzicht van onze abonnementen.

Het bekijken en plaatsen van reacties is voorbehouden aan onze betalende abonnees. Kijk hier voor een overzicht van onze abonnementen.

Als betalend abonnee kunt u een reactie plaatsen op dit artikel. Deze is alleen zichtbaar voor andere (proef)abonnees.

Om uw reactie te kunnen plaatsen, hebben we uw naam nodig. Ga naar Mijn profiel


Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.

Deel dit artikel

Advertentie
Alternative facts: leugens die als superieure waarheid worden opgediend en waar niet de disclaimer 'roman' op wordt gelegd