null Beeld

ColumnSylvain Ephimenco

Excuses zijn mooi, maar welk effect hebben ze?

Sylvain Ephimenco

Een samenleving die misdaden uit een ver verleden erkent en door herdenkingen de slachtoffers ervan eert, kiest de juiste weg. Het voorbeeld dat Duitsland gaf na de Tweede Wereldoorlog is in deze materie sprekend. Door Ketikoti te herdenken deelt Nederland ook mee in het leed dat sommige nazaten van slachtoffers van slavernij vandaag de dag nog voelen. Maar moeten we niet nog verder gaan met nog grotere (meer officiële) vormen van berouw en viering? En kunnen dergelijke acties soms niet een tegenovergesteld effect sorteren en voor polarisatie zorgen?

Gisteren schreef het Trouw-commentaar dat Ketikoti (nog) geen nationale feestdag moet worden. Daarvoor zou de herdenking van de wrede ontmenselijking die de slavenhandel was, ‘door brede lagen van de bevolking moeten worden gedragen. En dat is niet het geval.’ Dit klopt als we een brede opiniepeiling (30.000 respondenten) moeten geloven die het tv-programma EenVandaag vorig jaar hield. Daarin gaf 59 procent tegen 24 procent van de geënquêteerden aan niets te voelen voor een officiële Ketikoti-feestdag. En wat betreft het maken van excuses voor de slavernij is een nog grotere meerderheid daartegen gekant: 66 procent.

Besef van leed moet niet op schuldgevoel zijn gebaseerd

Gisteren, in een opiniebijdrage in de Volkskrant, pleitte radio- en podcastmaker Maartje Duin zowel voor een nationale vrije dag als voor excuses. De auteur verzekerde ons dat het besef van het veroorzaakte leed door Nederlandse voorouders op empathie en niet op een schuldgevoel moet zijn gestoeld. Maar hoe maak je het slavernijverleden tastbaar en zichtbaar voor de grote groep Nederlanders die verder berouw niet nodig vindt, vroeg ze zich af. Volgens Duin moet je mensen helpen beseffen dat ‘hun voorouders meevoeren als matroos van de VOC, ze bakten brood of stookten jenever voor de bemanning. Ze sloten in Utrecht verzekeringen af. Misschien dronken ze alleen maar koffie in Joure.’

Dit lijkt meer op een gekunstelde manier om besef over de kwestie te forceren, dat bovendien niet op empathie maar op schuldgevoelens is gestoeld. Naïef is het ook om te geloven dat een Nederlander, anno nu, dit sentiment zou ervaren, door alleen te denken aan een onbekende voorouder uit de zeventiende eeuw die koffie dronk of katoen droeg die slaven hadden geplukt in de plantages.

EenVandaag gaf in zijn opiniepeiling enkele voorbeelden van reacties van mensen die tegen het maken van excuses waren. Iemand zei: ‘Dan kunnen de Fransen ons ook wel excuses gaan aanbieden voor Napoleon’. Als houder van een Frans paspoort moest ik eerst glimlachen maar ook nadenken: had ik soms niet vier grootouders met wortels in Spanje, Oekraïne en Italië? Hoeveel leed hebben die landen niet her en der veroorzaakt? Erger nog: was ik soms niet geboren in een gekoloniseerd Afrikaans land dat met veel geweld veroverd werd? Ook al heb ik in kolonisatie altijd een daad van diefstal gezien, zijn hier soms geen excuses op hun plaats? Gelukkig voor mijn gemoedstoestand, weet ik ook wat een van de redenen was voor de Franse koning Karel X om Algiers in 1830 aan te vallen: een halt toeroepen aan de Barbarijse zeerovers uit Noord-Afrika die aan de basis stonden van de handel in christenslaven (1,2 miljoen slachtoffers).

Drie keer per week werpt columnist Sylvain Ephimenco zijn blik op de actualiteit. Lees zijn columns hier terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden