OpinieToeslagenaffaire

Excuses zijn hol als er geen berouw en vergeving zijn

null Beeld Trouw
Beeld Trouw

Van slavernij tot toeslagaffaire: enkel sorry zeggen heeft weinig zin, zegt student religiewetenschappen Karel Musch.

Op 25 september 1984 werd bij Verdun herdacht dat zeventig jaar eerder de Eerste Wereldoorlog begon. De Duitse premier Kohl en de Franse president Mitterand herdachten hand in hand, staand voor het monument, deze oorlog en de talloze slachtoffers. Twee staatslieden die samen berouw en vergeving uitdrukten. De foto hiervan kan nog steeds ontroeren, vooral door de krachtige eenvoud. Hier is overduidelijk geen sprake van het aanbieden van excuses. Hier wordt een heel andere emotie uitgedrukt, namelijk berouw en de hoop op vergeving.

De Nederlandse samenleving kent zo langzamerhand een patroon van excuus vragen, nogal vaak gearticuleerd als excuus eisen. Van de slavernij, de koloniale overheersing in Indonesië, het geweld tijdens de politionele acties, een verkeerde transgenderwet, de Molukkers, de toeslagenaffaire en grote vervuilers tot verkenners die de Tweede Kamer excuses aanbieden voor een valse start van de formatie. Maar wat is nou eigenlijk de betekenis van die excuses? Minstens zo interessant is de vraag wat de excuusvragers vervolgens doen met de aangeboden excuses. Je hoort immers nooit dat ze worden aanvaard. Alsof het daar juist niet om begonnen is.

Herstel van harmonie

Wie weet is de wezenlijke bedoeling van die excuuscultuur juist wel het herstel van harmonie. Het is echter de vraag of excuses het aangewezen middel zijn. Als het tussen twee mensen niet stroomt omdat de een de ander iets heeft aangedaan, kun je dan volstaan met excuses? Veel wezenlijker is in zo’n geval de vraag ‘kun je me alsjeblieft vergeven’? Die mag alleen maar gesteld worden als sprake is van oprecht berouw. Zonder berouw is vergeving zinloos, een leeg en hol gebaar.

Gaat het hier namelijk niet vooral om een verbindende wederkerigheid? Want wat zou anders het doel zijn? Niet primair genoegdoening, daar hebben we het strafrecht en het Burgerlijk Wetboek voor. Alle vergeving is imperfect, maar dat is berouw ook en excuses zijn dat zeker. Excuus aanbieden zonder vergeving, dat is eenzijdig. Berouw en vergeving daarentegen zijn veel meer een proces, een beweging die bedoelt te leiden tot verbinding. Daarin kunnen berouw en vergeving echt een nieuw begin betekenen. Op die manier kan een nieuw, liefst gezamenlijk perspectief worden gevonden. Want dat is wat een samenleving maakt: een gezamenlijk perspectief. Dat vangt aan met berouw en vergeving als de kans op een nieuw begin.

Lees ook:

Advocaat toeslagenaffaire: ‘Je verwacht excuses’

Een bosje bloemen voor de mensen die keihard door de Belastingdienst werden behandeld, dat zou het minste zijn. “Maar niets van dat alles.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden