OpinieEU en rechtsstaat

EU-leiders, bescherm de rechtsstaat en hou de rug recht bij Orbán en Morawiecki

Op gebrek aan respect voor de rechtsstaat moeten sancties staan. De Europese leiders mogen niet zwichten voor druk van hun Hongaarse en Poolse collega’s, ook als er veel op het spel staat, meent Tineke Strik, Europarlementslid voor GroenLinks.

Na jarenlange slopende onderhandelingen tussen Europese regeringsleiders en het Europees Parlement ligt er nu een akkoord over de Europese meerjarenbegroting en het coronaherstelfonds. Dit akkoord is echter in gevaar. De Hongaarse en Poolse regeringen dreigen met een veto vanwege het voornemen om de 1800 miljard aan subsidies voor het eerst in de geschiedenis te koppelen aan respect voor de rechtsstaat.

De Europese regeringsleiders waren donderdag online bijeen voor een ingelaste top, ook om te overleggen over de begrotingscrisis. Maar voorzitter Charles Michel hield het kort vanwege de gevoeligheid van de kwestie. Hongarije en Polen houden vast aan hun veto. De komende weken blijft deze kwestie zich nog voortslepen. Als premier Rutte en andere regeringsleiders de opmars van autoritaire leiders en corrupte oligarchen in de Europese Unie willen stoppen, mogen zij geen millimeter buigen voor deze chantage.

Al jaren loopt de EU achter de feiten aan bij het afdwingen van respect voor de rechtsstaat. Pas toen de Hongaarse premier Orbán bijna klaar was met het bouwen van zijn ‘illiberale democratie’ trok het Europees Parlement aan de noodrem met een ­artikel-7-procedure die Hongarije stemrecht in de EU kan ontnemen.

Deze procedure werd tegen Polen gestart toen de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht al vergevorderd was ingeperkt. Beide procedures zitten echter muurvast: de EU-landen beschermen elkaar tegen het instellen van echte sancties.

Laatste strohalm

Het korten op Europees subsidiegeld uit het coronaherstelfonds is een laatste strohalm voor de Europese Unie om effectief te kunnen ingrijpen tegen lidstaten die de fundamenten van het Europese verdrag – respect voor democratie en rechtsstaat – met voeten treden.

Twee weken geleden bereikten de onderhandelaars van het Europees Parlement en de Europese regeringsleiders een akkoord dat ervoor zorgt dat subsidies ingehouden kunnen worden als er een risico is dat Europees geld misbruikt wordt door een disfunctionerende rechtsstaat. Deze wet zou een einde kunnen maken aan praktijken van ­regeringsleiders zoals de Hongaarse Orbán, de Tsjechische Babis of de Bulgaarse president Radev.

Deze leiders verrijken zichzelf en hun kliek over de rug van Europese belasting­betalers. Door een gebrek aan ruggegraat bij veel nationale regeringen is de nieuwe wet minder grondig en ingrijpend dan het Europees Parlement had gewild, maar gelukkig nog steeds bruikbaar.

Hoe effectief de wet gaat zijn, is echter afhankelijk van de politieke wil bij zowel de Europese Commissie als de EU-landen. Alleen als zij de nieuwe wet snel klaar hebben en een meerderheid van Europese regeringsleiders daarna tot een spoedig besluit komt zal het instrument daadwerkelijk ­leiden tot financiële consequenties.

Angst voor ‘gedoe’

De Hongaarse premier Orbán en zijn Poolse collega Morawiecki klampen zich nu vast aan hun laatste reddingsboei door te dreigen met een veto op het akkoord over de meerjarenbegroting. Het zou een historische fout zijn als regeringsleiders uit angst voor ‘gedoe’ over de begroting concessies doen aan Hongarije en Polen.

Hongarije en Polen zijn afhankelijk van Europese subsidies om hun economie na deze coronacrisis op de rails te houden. Al voor de coronacrisis bestond tussen de twee en vijf procent van het Hongaarse bruto nationaal product (bnp) uit Europese inkomsten. Met de coronacrisis is de afhankelijkheid van Europees geld alleen maar toegenomen. Ook voor Polen staat meer dan 150 miljard euro aan Europese steun op het spel.

Het afgelopen decennium van wegkijken leidde tot een sneeuwbaleffect van Europese leiders die ongestraft de rechtsstaat ondermijnen.

Steeds diepere scheuren

De druk om snel te komen tot een nieuwe meerjarenbegroting is hoog. Maar Europese regeringsleiders moeten inzien dat er geen duurzaam herstel van de crisis plaatsvindt als ze bouwen op een fundament dat steeds diepere scheuren vertoont. Premier Rutte en zo veel mogelijk andere regeringsleiders moeten duidelijk maken aan Hongarije en Polen dat er geen enkele afzwakking mogelijk is van het mechanisme dat Europese subsidies aan respect voor de rechtsstaat koppelt.

Als zij nu buigen, hebben Orbán, Morawiecki en andere rechtsstaatschenders de komende jaren vrij spel om verder te gaan op hun autoritaire pad. Dat mag de EU niet laten gebeuren.

Lees ook:

EU-leiders zijn snel uitgepraat over begrotingscrisis – voor nu

‘EU-president’ Charles Michel ziet weinig heil in verhitte discussie en houdt het kort. Hongarije en Polen geven geen duimbreed toe.

Orbán moet kiezen uit twee kwaden, die hem allebei schaden

Viktor Orbán speelt een politiek pokerspel. Wat gaat hij doen? Stort hij de EU in een interne crisis, of verliest hij zowel de huidige controle over de EU-subsidies als de vrijheid om de beginselen van de rechtsstaat op eigen wijze te interpreteren?

Crisis in Brussel: Hongarije en Polen blokkeren begroting

Hongarije en Polen keren zich tegen de afspraak dat de EU-geldkraan wordt dichtgedraaid als landen de rechtsstaat-principes aan de laars lappen. Hun veto’s leiden tot crisisoverleg op het hoogste niveau.

Als we de rechtsstaat in Polen en Hongarije willen redden, dan is dat ook voor onszelf

Er was iets met mij aan de hand, ik wist hoe het kwam, maar ik wist niet wat het was. Het kwam door Polen en Hongarije, door hun weigering het Europese idee van de rechtsstaat overeind te houden, terwijl ze tegelijkertijd lid willen blijven van de EU, vanwege het geld.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden