OpinieSociaaldemocratie

Er ontbreekt iets in Lodewijk Asschers verhaal: kritiek op de cultuur van het kapitalisme

In zijn Den Uyllezing formuleerde Lodewijk Asscher een krachtig sociaaldemocratisch antwoord op de neoliberale opvattingen van deze tijd. Maar met zijn nadruk op een nieuwe economie, werk en sociale zekerheid vergeet hij de immateriële behoeften van de mens, stelt oud-geschiedenisleraar en PvdA-raadslid en -wethouder in Ooststellingwerf Carel Zuil. Met een ouderwets woord: verheffing. 

Tot de jaren zestig was ons land sterk verzuild. Daarover wordt in onze tijd nogal eens geschamperd: hokjesgeest, bekrompenheid, verregaande sociale controle, homofoob. Daar zit wel een kern van waarheid in, maar de verzuiling bevorderde de integratie van achtergestelde minderheden en had ook een enorm emancipatorisch effect. Verheffing, geestelijk en materieel, speelde een hoofdrol in die verzuiling. De leden van een zuil kenden een bepaalde trots.

Vanaf de jaren zestig brokkelden de zuilen in hoog tempo af. Je vraagt je af wat er voor in de plaats kwam: een slinkend aantal gelovigen hield hoop op een ‘Nieuwe Jeruzalem’. Gemeenschapszin, kenmerkend voor de verzuiling, maakte plaats voor toenemende individualisering.

Op sociaaleconomisch gebied wonnen de neoliberale opvattingen terrein: het was allemaal marktwerking, privatisering en deregulering wat de klok sloeg. Dit ten koste van de verzorgingsstaat, toch ook een product van de tijd van de verzuiling.

Consumentisme

Een ongebreideld en leeg consumentisme viert hoogtij. Ook mijn partij (PvdA) wist zich daaraan niet te onttrekken. Maar ‘wie trouwt met de tijdgeest, wordt snel weduwe’. Dat heeft de PvdA geweten: er zijn sinds 2017 nog maar een schamele negen zetels in de Tweede Kamer over.

Maar het tij is gekeerd. Dat blijkt duidelijk uit de Den Uyl-lezing van fractievoorzitter Lodewijk Asscher op 7 december onder de titel Om de zekerheid van het bestaan. Hij constateert dat er drie sociale kwesties om een oplossing vragen: de toenemende ongelijkheid, de sociale ontheemding en de gemankeerde verzorgingsstaat. Hij formuleert op deze problemen een krachtig sociaaldemocratisch antwoord. Zeer kort samengevat pleit Asscher voor bestaanszekerheid, een nieuwe economie, die werkt voor mensen, en een krachtige verzorgingsstaat.

Toch mis ik wat in Asschers verhaal: kritiek op de cultuur van het kapitalisme. Den Uyl zelf was sterk beïnvloed door Jacques de Kadt (1897-1988).

Cultuursocialisme

Die pleitte in zijn boek Het fascisme en de nieuwe vrijheid voor een cultuursocialisme dat zich zou verzetten tegen het oprukkende geld-denken in alle lagen van de maatschappij. De Kadt verweet het socialisme (en ook het communisme) dat zij de geestelijke en culturele behoeften van de mens schromelijk verwaarloosden.

Al in de jaren dertig – dus lang voor de kritiek op de consumptiemaatschappij en op een vraatzuchtige, ecologisch onverantwoorde levensstijl – ging De Kadt tekeer tegen wat hij ‘de maagmens’ noemde. ‘Socialisme is meer dan een warme stal, goed voer en een pretje op zijn tijd.’

Collectieve sector

Deze gedachten vinden we terug in De weg naar vrijheid uit 1951, waarvan Den Uyl de voornaamste auteur was. Rode draad in zijn denken is dat de economische groei in de eerste plaats ten goede moet komen aan de collectieve sector: de uitgaven op onderwijs en op sociaal en cultureel gebied.

Natuurlijk heeft ieder mens recht op bestaanszekerheid, op een dak boven het hoofd en een fatsoenlijk inkomen. Dat is dé taak van de politiek. Maar laten we afstand nemen van de mentaliteit van het mateloos materialisme van meer, meer, meer. En laten we de nadruk leggen op de geestelijke en culturele ontwikkeling. Met een ouderwets woord: verheffing.

Liefde en vriendschappen, onderwijs , toneel en muziek, boeken en literatuur, filosofie en levensbeschouwing, recreatie, enzovoorts geven meer levensvervulling dan eindeloos ‘shoppen’.

Op cultureel en recreatief gebied hoort de politiek daarvoor faciliteiten te scheppen. De Socialistenmars vat het mooi samen: ‘All’ aards geluk, all’ zonnepracht, all’ geesteslicht, all’ wetensmacht, zij aan het zwoegend volk gegeven’. 

Lees ook:

Een kwart eeuw op zoek naar de ideologische veren van de PvdA

Exact 25 jaar geleden sprak PvdA-voorman Wim Kok grote woorden: zijn partij bevrijdde zich en schudde haar ideologische veren af. Die uitspraak zou de sociaal-democraten een kwarteeuw nagedragen worden. Lodewijk Asscher geeft er nu een nieuwe wending aan. 

Lodewijk Asscher werkte aan een nieuw verhaal voor zijn partij: ‘Ik heb veel geleerd van hoe het beter kan dan vroeger’

Het afgelopen jaar dacht PvdA-leider Lodewijk Asscher na over de oorzaken van het enorme zetelverlies in 2017. En hij werkte aan een nieuw verhaal voor zijn partij. ‘De tijdgeest is aan het veranderen.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden