Column

Er is maar één ding erger dan dogmatische principes en dat zijn helemáál geen principes

Ger Groot Beeld Trouw

In de herdenkingsartikelen die deze krant wijdde aan de dood van Wim Kok passeerde het meest opzienbarende detail bijna terloops. Dat Bram Peper de schrijver was geweest van de toespraak waarin Kok in 1995 de ideologische veren van de Partij van de Arbeid ‘afschudde’, zal geen nieuws geweest zijn.

Dat de formulering afkomstig was van zijn toenmalige levenspartner Neelie Kroes deed me naar adem happen. Want levenspartner of niet, Kroes was (en is) zo ongeveer het neo-liberalisme in levenden lijve.

De betekenis van de lezing is later overdreven,’ vertelde Peper in deze krant. ‘Het was niet de bedoeling de ideologie overboord te zetten. Het was zomaar een zinnetje. Het idee was: laten we er een beetje losjes mee omgaan.’ Dat laatste lijkt mij een goed idee voor íedere ideologie: een heilzaam scepticisme met behoud van overtuiging. Er is maar één ding erger dan dogmatische principes en dat zijn helemáál geen principes.

Beginselloosheid

Liberalen lijken zichzelf nogal eens gelukkig te prijzen om hun eigen beginselloosheid – of om wat zij daarvoor aanzien. Hun overtuigingen weerspiegelen wat in de natuur de normaaltoestand is: dat is wat zij ten diepste geloven. En die pretentie van ‘natuurlijkheid’ heeft het liberalisme de afgelopen decennia geen windeieren gelegd.

Als de levende werkelijkheid er één is van Darwiniaanse strijd, hoe zouden wij de menselijke werkelijkheid dan ánders durven interpreteren dan als een markt, waar diezelfde strijd gevoerd wordt met economische middelen? Als de evolutie gericht is op ‘survival of the fittest’, hoe zou de mens dan iets anders kunnen zijn dan een ‘homo economicus’: geleid door overlevingsdrang en eigenbelang? De logica van die gedachtengang is bijna onweerstaanbaar.

Zo heeft deze ideologie van de non-ideologie de afgelopen tientallen jaren een onversneden dogmatiek kunnen worden. Pas nu beginnen we ons te realiseren hoe problematisch het liberale onvermogen ‘een beetje losjes om te gaan’ met de eigen geloofsartikelen heeft uitgepakt. Net als ooit het dialectisch materialisme meende het rotsvaste grond onder de voeten te hebben in de wetenschap - minder de economie dan de biologie: neo-darwinisme werd neo-liberalisme.

Ideologische veren

In dat licht was de formulering van Neelie Kroes een geniale zet. Laat de socialistische PvdA haar geloof afzweren, zo zeiden die woorden – stilzwijgend gevolgd door de overtuiging: opdat er ruimte komt voor een nieuw geloof dat niemand als zodanig doorziet.

Liberalen doorzien hun geloof misschien wel het minst van allen, en juist dat werd hun sterke punt. Want niets is zo overtuigend als iemand die in de eerste plaats van zichzelf overtuigd is, zoals geen meisje zoveel aanbidders krijgt als wie onverbiddelijk in de eigen schoonheid gelooft. Zo werd het ‘ideologie-loze’ liberalisme het mooiste meisje van het post-ideologische bal – tot afgunst van haar rivalen die heftig aan zichzelf twijfelend een muurbloempjes-toekomst voor zich zagen.

Alles beter dan dat, dachten zo ongeveer alle partijen. Dus wég met die ‘ideologische veren’, zoals de ster van het bal hen zelf had ingefluisterd. ‘Zomaar een zinnetje’ was het dus niet. Had de sociaal-democratie zichzelf willen vernieuwen in plaats van vernietigen, dan had ze haar veren inderdaad best wat kunnen uitschudden: stof en vuiligheid eruit, het verenkleed als nieuw. Maar ‘uitschudden’ is niet hetzelfde als ‘afschudden’. Dat woord bergt een gevaarlijke dubbelzinnigheid in zich.

Gewaarschuwd

Wie wil, kan er het equivalent in horen van ‘afborstelen’, ‘afwassen’ en wat je verder nog aan properheidswoorden verzinnen kunt. Maar als het over veren gaat, is ‘afschudden’ iets anders. Het betekent zoiets als in de rui zijn, zonder dat er al een nieuwe vacht klaarligt. En zo stond de sociaal-democratie er met haar afgeschudde veren halverwege de jaren negentig dus maar bloot bij. Net als Adam en Eva huiverend om zich heen speurend naar nieuwe kleren, kreeg het door behulpzame hand het ‘natuurlijkst’ denkbare kleed aangereikt dat beschikbaar was - en was de ‘derde weg’ als nauw verhuld liberalisme geboren.

Het is maar een klein verschil maar woorden doen ertoe, in de politiek misschien meer dan waar ook. ‘Afschudden’ en ‘uitschudden’: voor je het weet gaat de semantiek met je op de loop en heeft de metafoor je gebracht waar je niet wezen wilt. Filosofen zullen zich er niet over verbazen: ‘metafoor’ betekent nu eenmaal overgang van het een naar het ander. Wim Kok had gewaarschuwd kunnen zijn.

Ger Groot doceerde filosofie aan de universiteiten van Rotterdam en Nijmegen. Voor Trouw bekijkt hij de actualiteit door een filosofische bril. Lees meer columns op trouw.nl/gergroot.

Lees ook:

Wim Kok (1938-2018) wilde minister-president zijn van alle Nederlanders

Wim Kok kon partijen die ogenschijnlijk ver van elkaar stonden bij elkaar brengen. Dat deed hij als voorzitter van de FNV, en dat deed hij als premier van twee paarse kabinetten.

Herinneringen aan Wim Kok, de nuchtere leider van de jaren negentig

Wim Kok, oud-premier, ex-partijleider van de PvdA en oud-voorzitter van vakcentrale FNV, is zaterdag in Amsterdam overleden aan de gevolgen van een hartkwaal. Collega-politici halen herinneringen op aan ‘de laatste echt grote premier’.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden