null Beeld Trouw
Beeld Trouw

ColumnStevo Akkerman

Er gebeuren de vreemdste dingen in het Armeens-Turks-Joods-Poolse spectrum

De geschiedenis en de actualiteit kunnen zo’n merkwaardig spel met elkaar spelen, dat je even zou willen bellen met een stem uit het verleden. Het overkwam mij bij het bericht dat de Kamer wil dat de regering voortaan volmondig erkent dat de Turkse moord op honderdduizenden Armeniërs in 1915 genocide was.

In 2018 schaarde de Kamer zich ‘al’ achter deze internationaal- juridische term, maar de regering houdt het tot dusver op ‘de kwestie van de Armeense genocide’. De ingebouwde slag om de arm is bedoeld om Turkije te ontzien. Om die reden werd ook gekozen voor een bescheiden vertegenwoordiging bij de jaarlijkse herdenking in Armenië; in 2018 werd staatssecretaris Menno Snel van financiën afgevaardigd. Je vraagt je af hoe hij het gewicht van zijn aanwezigheid zelf heeft ervaren.

Als een boer die zijn kippen doodt

Ik las nog eens na hoe het begrip genocide in het internationale recht terecht is gekomen, en ik wist dat ik zou stuiten op de geschiedenis van Raphael Lemkin. Een Poolse Jood, in 1921 studerend in Lwów, die niet kon bevatten dat een massamoord ongestraft bleef omdat de verantwoordelijken tevens de machthebbers waren. “Vergelijk het met een boer die een stel kippen heeft”, zei een van Lemkins hoogleraren. “Hij maakt ze dood en dat is zijn zaak. Als je je ermee bemoeit ben je in overtreding.”

Het werd het begin van een missie die door de Holocaust – Lemkin verloor 49 familieleden – een existentiële lading kreeg. Lemkin, die via Rusland en Japan naar de VS was gevlucht, kon niet leven met het gegeven dat de soevereiniteit van naties een vrijbrief is voor regimes om hele volken, rassen of culturen uit te roeien, zolang ze het maar op hun eigen grondgebied doen. En als taalkundige wist hij dat hij een onwrikbaar woord nodig had om deze misdaad in te vatten: genocide, afgeleid van het Grieks en Latijn. Volkerenmoord.

Een probleem uit de hel

Lemkin klopte overal aan, hij was bij de Neurenbergprocessen, hij meldde zich bij de VN. Mensen ontweken hem, maar ‘hij rende ze achterna, zijn das wapperend in de lucht, het genocideverhaal bij de hand’, zo schrijft Samantha Power in Een probleem uit de hel. Het betaalde zich uit: in 1948 nam de Algemene Vergadering van de VN het ‘Verdrag inzake de voorkoming en bestraffing van genocide’ aan.

Dat het na 1948 nog niet zo gemakkelijk bleek om die voorkoming en bestraffing in werking te zetten, zou Lemkin niet hebben verbaasd. Maar er gebeuren inmiddels wel de vreemdste dingen in het Armeens-Turks-Joods-Poolse spectrum. 

Eén: Israël behoort tot de staten die de Armeense genocide niet als zodanig erkennen. Twee: Turkije keert zich niet alleen tegen de internationale veroordeling van de genocide, maar verbiedt eigen burgers zelfs die term in de mond te nemen. Drie: in Polen is een journaliste gearresteerd nadat ze op haar website wees op de historische Jodenhaat in Polen en sprak van Poolse medeplichtigheid aan de Holocaust. Ze wordt verdacht van ‘belediging van de Poolse natie’.

Tere zielen, bange landen. Ik wil Raphael Lemkin even bellen om te horen wat hij over dit alles te zeggen zou hebben.

Drie keer per week schrijft Stevo Akkerman een column waarin hij de ‘keiharde nuance’ en het ‘onverbiddelijke enerzijds-anderzijds’ preekt. Lees ze hier terug. Abonneer je op zijn column in onze mobiele app en lees hem als eerste.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden