null Beeld Trouw
Beeld Trouw

ColumnStevo Akkerman

Een verdomloket, precies het ­radicale idee dat we nodig hebben

Op de werkkamer van de vorige Nationale Ombudsman, Alex Brenninkmeijer, lag een dik boek binnen handbereik: Franz Kafka, Verzameld Werk. Met daarin opgenomen de onvoltooide roman Het slot, over een onbenaderbare en onberekenbare macht. De suggestie was duidelijk: nog dagelijks voelt onze overheid zich vrij hoofdstukken aan dit boek toe te voegen.

Goed, andere overheden doen dat ook, vaak nog erger, maar wij hebben te maken met de Nederlandse en die is erg genoeg. “De bureaucratie kijkt naar binnen en ziet de gewone mensen niet meer”, zei Brenninkmeijer indertijd tegen NRC. “De sanctieregimes voor ­burgers met een uitkering zijn strak en ze worden nog veel strakker. ­Mensen kunnen straks enorm in de problemen komen door één kleine fout.”

In radicale ideeën had niemand trek

Het was 2012, de toeslagenaffaire moest nog beginnen, in radicale ideeën had niemand trek, zeker premier Mark Rutte niet. Of ze moesten komen van Geert Wilders, die het kabinet gedoogde, maar dat terzijde.

Hier gaat over een apparaat dat zichzelf dient, een kafkaëske vesting, onbereikbaar voor wie niet over de juiste ingangen beschikt. Er zijn meer voorbeelden dan die van het toeslagenschandaal. Neem het verhaal van Chun, uit Groningen. Meer dan zeventien jaar leefde hij zonder papieren in ons land, zonder werk, inkomen, verzekering. Nooit kwam er een oplossing.

Gisteren kreeg hij toch een verblijfsvergunning, op humanitaire gronden. Maar dat was pas nadat zijn lot de pers had gehaald; de uit China afkomstige Chun, hier als 16- of 17-­jarige jongen gekomen, moest wachten tot hij 32 was voor zijn bestaan erkend werd. Al die jaren wilde ­China hem niet terughebben, en ­Nederland hem niet aannemen. Hij was ‘de man die niet bestaat’, schreef het Dagblad van het Noorden vorig jaar, en dat zette iets in beweging dat uit zichzelf nooit beweegt.

Strikt aan de regels

“Het is de politiek”, verklaarde een migratiejurist. “We houden ons strikt aan de regels, er zijn geen mogelijkheden om daar bij schrijnende gevallen van af te wijken.” In die formulering ligt veel verborgen. Want elke bureaucratie stuit op onvoorziene gevallen, onbedoelde gevolgen, onmenselijke uitkomsten – wetten kunnen nu eenmaal niet op elk individu toegesneden zijn. Die wetenschap zou reden moeten zijn om een laatste redmiddel te hebben, een instantie die voorbij de wet en de rechter kan optreden als er ongelukken dreigen te gebeuren, of al gebeurd zijn. Een instantie met een discretionaire bevoegdheid, een vast calamiteitenloket bij elke overheidsdienst.

De huidige Ombudsman, Reinier van Zutphen, noemde het geval van een man die in de laatste fase van zijn leven was, maar toch geen nieuwe stoel kreeg voor zijn scootmobiel. We moeten af van het misverstand dat wie de regels volgt het dáárom goed doet, aldus Van Zutphen in De Groene Amsterdammer: “Volgens mij moet je als ambtenaar, of als ombudsman, Kamerlid of minister ook durven zeggen: ik verdom het. Het kan honderd keer de wet zijn, dit doe ik gewoon niet.”

Een verdomloket, precies het ­radicale idee dat we nodig hebben.

Drie keer per week schrijft Stevo Akkerman een column waarin hij de ‘keiharde nuance’ en het ‘onverbiddelijke enerzijds-anderzijds’ preekt. Lees ze hier terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden