null

OpinieTransparantie

Een stappenplan voor een nieuwe, open bestuurscultuur in zes concrete punten

Beeld Trouw

De aandacht voor openheid is positief. Maar we moeten oppassen dat het niet een Haags bingowoord blijft, stelt Serv Wiemers, directeur van Open State Foundation. Zes concrete punten kunnen de nieuwe bestuurscultuur vormgeven.

Openheid en transparantie zijn sinds de toeslagenaffaire bingo-woorden rond het Binnenhof. De overheid zou inzicht moeten geven in haar afwegingen en het politieke spel moet vanaf nu open worden gespeeld. Het is tijd voor een nieuwe bestuurscultuur, klinkt het.

Die aandacht voor openheid is positief. Maar we moeten oppassen dat het niet bij Haagse bingowoorden blijft. Want radicale ideeën hierover hebben we noch van demissionair premier Rutte, noch van andere politieke leiders gehoord. Met enkel inzicht in de agenda van de ministerraad en het afschaffen van het bewindsliedenoverleg komen we er niet.

Openheid en transparantie moeten – en kunnen – concreet worden gemaakt; dan heeft de samenleving er echt iets aan. Dat is belangrijk, want herstel van vertrouwen in het openbaar bestuur is hoognodig. Bovendien kan werkelijke openheid bijdragen aan effectieve democratische controle, betere besluitvorming door cocreatie, en maatschappelijke en economische innovatie.

Het is ook hoognodig omdat Nederland achterloopt. We mogen volgens Rutte een ‘gaaf land’ hebben, Nederland scoort in internationale vergelijkingen op het gebied van openheid zoals bij het afgelopen Eurovisie Songfestival. In de Right to Information Index staan we op de 73ste plek; in ranglijsten over lobbytransparantie (Oeso en Raad van Europa) en openbare aanbestedingen (EU) in de middenmoot of onderaan. Zoals de president van de Algemene Rekenkamer onlangs zei: ons zelfbeeld dat we het in Nederland goed hebben geregeld, klopt niet.

Open, tenzij

Wat moet er concreet veranderen? Aan de ene kant gaat het om mentaliteit. Politici en ambtenaren moeten een Wob-verzoek als een compliment gaan zien – ze doen kennelijk iets relevants waarbij de samenleving mee wil kijken – en niet als een vervelende onderbreking van hun belangrijke werkzaamheden. Data bij de overheid zijn niet van de overheid, maar van iedereen. De stelregel bij alle overheidsinformatie moet worden: ‘open, tenzij’.

Aan de andere kant is dit het moment om stappen richting openheid te zetten. Ik noem zes concrete punten die het nieuwe kabinet op de agenda kan plaatsen om die nieuwe bestuurscultuur vorm te geven.

Open lobby. Onlangs bevestigde de Oeso in een rapport wat eerder de Raad van Europa had geconcludeerd: Nederland bevindt zich in de achterhoede met regelgeving over lobbyen. Dus: maak de agenda’s van bewindslieden echt inzichtelijk; beperk de ‘draaideur’ (politici komen na hun ambtsperiode terug op hetzelfde beleidsterrein, maar nu als lobbyist) voor bewindslieden, Kamerleden en topambtenaren; stel een serieus lobbyregister in.

Open inkoop. Verhalen over ondoorzichtige of niet-correcte overheidsaanbestedingen vullen de media – van mondkapjes van Sywert van Lienden tot de stichting Open Nederland van ex-generaal Middendorp. Inkoopinformatie van het Rijk is in tegenstelling tot in veel andere landen niet openbaar. Dus: stel een open inkoopregister met alle data inclusief contracten en prijzen in.

Open verkiezingsuitslagen. Nederlandse verkiezingsuitslagen zijn niet meteen als open data beschikbaar. Toen externe partijen deze data toch openden, bleken 65.000 briefstemmen niet meegenomen. Dus: publiceer verkiezingsuitslagen direct als open, doorzoekbare data.

Open algoritmen. Oncontroleerbare algoritmen hebben veel leed veroorzaakt bij de toeslagenaffaire. De Raad voor het Openbaar Bestuur concludeerde vorige week in het advies Sturen of gestuurd worden? dat overheidspartijen die datagestuurd beslissingen nemen, daar geen verantwoording over afleggen. Dus: maak alle algoritmen die door overheden worden gebruikt openbaar. Volg het voorbeeld van de gemeente Amsterdam met een algoritmeregister.

Open uitgaven. Lokale overheden krijgen steeds meer verantwoordelijkheden, en budgetten die daarbij horen. De democra­tische en journalistieke controle daarop schiet echter tekort. Dus: dicht dit gat door alle financiële detaildata van lokale overheden als open, doorzoekbare en te vergelijken data beschikbaar te stellen. ‘Sociale voorzieningen’ zegt weinig; ‘kinderopvang’ uit het niveau daaronder al meer. Dat nog veel meer detail mogelijk is, bewijst de gemeente New York waar je zelfs per maand kunt zien hoeveel aan donuts wordt uitgegeven – en waarom ook niet, als het belastinggeld betreft?

Open olie en gas. Omdat we willen weten hoe geldstromen lopen tussen overheid en delfstoffenindustrie (waaronder Shell) doet Nederland mee aan het Extractive Industry Transparancy Initiative. Echter, dit jaar werd pas het rapport over 2018 gepubliceerd, waardoor controle mosterd na de maaltijd wordt. Dus: doe als Noorwegen en publiceer de gegevens realtime zodat meekijken door de maatschappij echt een functie heeft.

Hopelijk kan informateur Mariëtte Hamer dit lijstje meenemen en die noodzakelijke openheid bij politiek en overheid concreet maken.

Lees ook:

Is de luide roep om een andere politieke cultuur een afleidingsmanoeuvre of een keerpunt?

Opeens klinkt op het Binnenhof een roep om een radicaal andere politieke cultuur, met een gezondere balans tussen macht en tegenmacht. Is het een afleidingsmanoeuvre of een keerpunt?

‘Absolute transparantie is totalitair: je wordt op alles afgerekend’

In het Tweede Kamerdebat over de kabinetsformatie ging het heel veel over transparantie. Alles moest op tafel. Maar zou het voor de politiek niet veel beter zijn om de vertrouwelijkheid weer te omarmen?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden