null

OpinieVoltooid leven

Een psychiatrische blik kan perspectief bieden bij ‘voltooid leven’. De doodswens kan verdwijnen

Vreemd dat in de ‘voltooid leven’ kwestie de inbreng van psychiaters nagenoeg ontbreekt. Het gevoel dat het leven voltooid is kan soms echt wel aangepakt worden, denken de psychiaters Joeri Tijdink en Paul Naarding.

Joeri Tijdink en Paul Naarding

En weer kwam het voltooid-leven-debat even tot leven. Els van Wijngaarden, Nederlands belangrijkste onderzoeker over dit onderwerp, gaf in een interview met enige verbazing aan dat ze merkte dat de doodswens ook veranderlijk kan zijn (Trouw, 12 juli). Dat bleek uit een follow-up-studie van proefpersonen uit haar proefschrift dat het ‘voltooid leven’ onderzocht. Sommige deelnemers hadden zelfs de levenslust hervonden; ‘de wens om eruit te stappen was helemaal voorbij’.

Een doodswens is doorgaans veranderlijk

Voor psychiaters is dit helemaal geen verrassing: een doodswens is doorgaans veranderlijk en wordt beïnvloed door vele factoren. In dit betoog proberen we twee zaken te belichten waar Van Wijngaarden in haar onderzoek nog onvoldoende aan toegekomen is en die voor het maatschappelijke debat essentieel zijn om een genuanceerde visie op voltooid leven te vormen.

Allereerst de rol van psychiatrische ziekten. Suïcidale gedachten komen vaak voor bij mensen met een depressieve stoornis. Juist deze depressieve stoornissen komen veel voor bij oudere mensen. Dan denk je: 1 + 1 = 2. Maar niets is minder waar. De voltooid-leven-discussie wordt vrijwel helemaal vanuit maatschappelijk en/of levensbeschouwelijk perspectief gevoerd; de mogelijkheid van psychiatrische stoornissen wordt daarbij nauwelijks belicht.

Ondanks dat Nederland een grote groep specialisten in de ouderenpsychiatrie heeft, worden deze overgeslagen bij het beoordelen van het voltooid leven. Dat suïcidale gedachten (passief en actief) het gevoel van een voltooid leven kunnen determineren, lijkt echter zo’n open deur dat je daar niet eens psychiater voor hoeft te zijn.

De olifant in de kamer: de depressieve oudere die denkt dat het leven voltooid is

Het belang van deze psychiatrische bril is dat suïcidale gedachten en depressieve stoornissen vaak prima te behandelen zijn en dus kan het gevoel van een voltooid leven verdwijnen. Zo’n behandeling bestaat lang niet altijd uit specialistenwerk, zoals medicatie of psychotherapie, maar kan ook verbeteren van sociaal-maatschappelijke ondersteuning, het verminderen van eenzaamheid of de inzet van thuiszorg zijn. Het gevoel dat het leven voltooid is, is dus mogelijk omkeerbaar, veranderbaar. Voor ons is het de olifant in de kamer: de depressieve oudere die denkt dat het leven voltooid is. Met gevoel voor understatement; misschien zou deze patiënt wel baat hebben bij behandeling.

Ten tweede willen we de beperkingen van het onderzoek over voltooid leven benoemen. Dit volgt uit ons eerste punt. Onderzoek interpreteren en communiceren is complex en de uitkomsten zijn nooit zwart of wit (zoals een beslissing om iemand met een voltooid leven euthanasie te verlenen). Toch hoort dat bij het doen van verantwoord onderzoek.

Het risico om patiënten met een psychiatrische stoornis met een voltooid-leven- sticker te etiketteren

Van Wijngaarden heeft een eerste stap gezet. Nu moeten we de limitaties van dat onderzoek adresseren en de politiek ervan weerhouden om op basis van de resultaten grote uitspraken te doen. Want in tegenstelling tot de wetenschap is het in de politiek wel vaak zwart of wit.

Wat ons betreft gaan we in het debat over het voltooid leven terug naar de onderzoekstafel en dan zetten we eerst een psychiatrische bril op voordat we iets gaan zeggen en vinden van het voltooid leven. Minder mening, meer onderzoek. En ja, daarmee medicaliseer je dit ‘probleem’ misschien, maar het risico om patiënten met een psychiatrische stoornis met een voltooid-leven- sticker te etiketteren lijkt ons ernstiger.

Omarm de nuance

We moeten eerst weten wat voor problematiek er achter het ogenschijnlijk enkelvoudige etiket ‘voltooid leven’ schuilgaat. Pas na grondig en betrouwbaar onderzoek moeten we de politiek informeren. Belangrijke vraag is of ‘voltooid leven’ wel een valide concept is. Dat voorkomt polemiek en gepolitiseer van een mogelijk psychiatrisch probleem. Omarm de nuance en heb geduld met de interpretatie van onderzoek.

Joeri Tijdink is psychiater en universitair docent aan het Amsterdam UMC, locatie VUmc, en voorzitter van DeJongePsychiater.nl

Paul Naarding is ouderenpsychiater en werkzaam bij GGNet bij het Expertisecentrum Ouderenpsychiatrie in Apeldoorn

Lees ook:

Zeven jaar volgde Els van Wijngaarden de doodswens van 25 ouderen. Die kan zeer veranderlijk zijn, blijkt

Alfred stelde zijn doodswens uit, Wieger kreeg juist weer levenszin. Onderzoeker Els van Wijngaarden volgde langdurig een groep ouderen met een doodswens. Haar conclusie: ‘Een punt kan een komma worden’.

Het recht op voltooid leven schaadt de kwetsbare mens

Sommigen zal het misschien rust geven te weten dat het ‘voltooid leven’ beëindigd kan worden. Anderen levert het juist spanning op, zegt Annemarieke van der Woude, oud-geestelijk verzorger in een verpleeghuis.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden