Column Irene van Staveren

Een Nobelprijs is te veel eer voor een methodiek met ernstige zwakheden

De Nobelprijs voor de economie is toegekend aan drie economen die een kleine revolutie hebben ontketend in het veldonderzoek naar armoede in ontwikkelingslanden. Eigenlijk is het de Prijs ter Nagedachtenis aan Alfred Nobel. Niet de Zweedse Academie van Wetenschappen maar de Centrale Bank reikt hem uit, omdat er geen echte Nobelprijs bestaat voor het vakgebied economie (en andere sociale wetenschappen).

Omdat de bank de prijs nogal eens heeft toegekend aan economen van wie het werk hooguit theoretisch interessant is of zelfs maatschappelijk schadelijk bleek te zijn, willen de nabestaanden van Alfred er niets mee te maken hebben. Denk aan doorgeschoten privatisering en financiële modellen achter de uit de hand gelopen derivatenhandel. Maar goed, daar kan het trio dat de prijs dit jaar won natuurlijk niets aan doen.

Willekeurig testen

Abhijit Banerjee, Esther Duflo en Michael Kremer krijgen de prijs voor het gebruik van een methode die al bijna een eeuw de standaard is voor medicijnonderzoek. Het gaat om RCT’s – Randomized Controlled Trials. Dit is de bekende methodiek waarbij een groep patiënten willekeurig in tweeën wordt gedeeld en de ene helft een werkzaam middel krijgt en de andere helft bijvoorbeeld een placebo – zoals een suikerpilletje of injectie met zout water.

De kracht is objectiviteit: niet alleen de deelnemers weten niet of ze het echte middel krijgen of een placebo, maar ook de onderzoekers weten tijdens de test niet wie wat krijgt. Als het middel statistisch gezien duidelijk beter werkt dan de placebo volgt de conclusie dat het werkzaam is.

Toch is er kritiek, ook binnen de geneeskunde. Ten eerste waar het gaat over de willekeurigheid van de samenstelling van de groepen: is het wel een goede afspiegeling van de totale patiëntengroep, bijvoorbeeld qua leeftijd. Ten tweede: de verschillen tussen de groepen worden niet per persoon geanalyseerd maar alleen het groeps­gemiddelde telt. Dat is een probleem wanneer er uitschieters zijn. Als bij de groep die het medicijn test gemiddeld het effect groter is dan van de placebo, als gevolg van een klein aantal mensen bij wie een heel sterk effect gemeten wordt, zegt dat meer over die paar individuen dan over de werkzaamheid van het middel.

Veel complexer

Wanneer de methodiek wordt toegepast om te onderzoeken welk beleid effectief is om armoede te bestrijden, worden de zwakheden ervan alleen maar ernstiger. Dat is simpelweg omdat de sociaal-economische werkelijkheid veel complexer is dan je in een RCT kunt vatten. Bovendien weten de onderzoekers wel degelijk of ze te maken hebben met een dorp waarin een beleidsinstrument wordt ingezet, bijvoorbeeld een kredietprogramma of gezondheidsinformatie, of met een dorp met een placebo, waarin geen ontwikkelingsbeleid wordt gevoerd.

Juist omdat aan de voorwaarden voor een goed uitgevoerde test niet meer wordt voldaan liggen andere onderzoeksmethoden meer voor de hand. Bijvoorbeeld een enquête, interviews of het langdurig volgen van een aantal dorpen en hun inwoners.Maar het grootste probleem van toepassingen van RCT’s in de economie is dat ze focussen op zeer beperkte beleidsmaatregelen zonder achterliggende theorie over de complexiteit van armoede en de rol van factoren zoals globalisering, migratie, corruptie en discriminatie, om maar een aantal te noemen. Hardnekkige armoede is geen placebo-effect.

Het drietal krijgt terecht erkenning voor hun minutieuze veldwerk in vaak lastige omstandigheden. Maar het is te veel eer voor een methodiek met veel haken en ogen.

Irene van Staveren is hoogleraar ontwikkelingseconomie aan de Erasmus Universiteit. Voor Trouw schrijft ze om de week een column over economie. Lees ze hier terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden