Opinie

Een keurmerk vervangt nooit de eigen verantwoordelijkheid van een bedrijf

Beeld AP

Het debat over keurmerken leidt af van waar het echt om gaat, en dat is eerlijk delen met boer en arbeider, zegt Ioan Nemes, expert bedrijven en mensenrechten bij Oxfam Novib.

De discussie over keurmerken voor onze boodschappen is opnieuw losgebarsten. De aanleiding is een kritisch rapport van onderzoeksbureau SOMO dat vraagtekens zet bij hoe effectief keurmerken zijn bij het verbeteren van arbeidsomstandigheden in ontwikkelingslanden. De vraag die nu wordt gesteld is: Heeft het zin om meer te betalen voor bananen, chocola of thee met een keurmerk? Of kun je voor hetzelfde geld – nou ja, vaak voor minder geld – de ‘gewone’ chocoladereep in je boodschappenmand leggen?

Iedereen weet: op de vrije markt wordt de prijs bepaald door vraag en aanbod. Dit wordt in de huidige keurmerkendiscussie vertaald als: wanneer de vraag naar producten met een keurmerk stijgt, dan zal het inkomen van de boeren en arbeiders ook stijgen (zie ‘Wat arme boeren wel helpt? Méér chocola eten’ – Trouw, 22 oktober).

Eerlijke spelregels

Maar dit werkt niet voor producten als garnalen of cacao. Deze markt wordt gedicteerd door machtige levensmiddelenbedrijven en supermarkten, waar winstmarges en marktaandelen voorop staan. Dit geldt evenzeer voor producten met als zonder keurmerk.

Meer consumptie van chocolade met een keurmerk leidt tot meer omzet voor supermarkten, maar niet tot meer inkomsten voor boeren in ontwikkelingslanden. Een vrije markt is prima, maar dan wel eentje met eerlijke spelregels. Oxfam Novibs campagne Behind the Barcodes laat zien dat mensenleed te vaak een ingrediënt is van onze boodschappen.

Als mensenrechtenexpert zit ik de laatste maanden geregeld met Albert Heijn en Jumbo aan tafel. Wat ik vaak hoor is: “Al onze vis heeft een keurmerk, dus dat is geregeld.” Dat klinkt als: “Ik heb de opvoeding van mijn kinderen toevertrouwd aan de school. Dat is toch genoeg?”

Consument kijkt naar prijs

Een keurmerk vervangt nooit de eigen verantwoordelijkheid van een bedrijf, zoals ook Sander de Jong van Fairfood uitlegt in zijn opiniestuk ‘Keurmerk is middel, geen einddoel’ (Trouw, 26 oktober). Zijn pleidooi voor meer transparantie is zeker noodzakelijk, maar gaat niet alles oplossen. Bedrijven moeten zelf zorgen dat hun zaken op orde zijn. Zolang er niets gebeurt aan de scheve machtsverhoudingen tussen levensmiddelenbedrijven en supermarkten aan de ene kant en boeren en arbeiders aan de andere kant, zal er weinig veranderen. Ook transparantie is een middel, geen einddoel.

Uit talrijke onderzoeken komt telkens naar voren dat de consument duurzaamheid belangrijk zegt te vinden maar in de supermarkt toch eerst naar de prijs kijkt. De consument moet deze afweging helemaal niet hoeven maken. De keuze voor duurzaamheid moet al door Albert Heijn of Jumbo zijn gemaakt. In de paar seconden die wij hebben om te beslissen of wij een product wel of niet kopen, is het niet mogelijk om alle voor en tegens af te wegen. Tientallen verschillende keurmerken helpen ook niet. Dan wordt de prijs helaas doorslaggevend.

Kleinere marges

De oplossing is veel dichter bij huis: zoals wij ook geen bedorven producten in de schappen verwachten, zou het dan ook niet mooi zijn als het ook eerlijke en duurzame producten waren?

En betekent dit hogere prijzen? Meestal niet. Maar de voorwaarde is wel dat levensmiddelenbedrijven en supermarkten kleinere marges accepteren zodat boeren en arbeiders beter betaald worden.

Het gaat er niet om of consumenten een product mét of zónder keurmerk moeten kopen. De echte vraag is: zijn voedingsmiddelenbedrijven en supermarkten bereid om macht en marges te delen met de boeren en arbeiders in ontwikkelingslanden die ons voedsel produceren?

Lees ook:

Keurmerk helpt arme boeren nauwelijks

Een consument die bananen of koffie met een keurmerk koopt en denkt dat kleine boeren en loonwerkers op plantages daardoor genoeg verdienen, heeft het mis.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden