null Beeld

OmbudsmanEdwin Kreulen

Een journalist is geen activist. In een democratie althans

Dissident, activist, journalist, fotograaf, oppositieblogger: media hebben moeite om de gekaapte Wit-Rus Roman Protasevitsj te typeren. Ook Trouw is niet consequent.

De kwestie

Wie is Roman Protasevitsj, de jonge Wit-Rus die in mei door de veiligheidsdiensten in zijn land uit het vliegtuig werd gehaald dat ze in strijd met internationale regels een tussenlanding op hun grondgebied lieten maken? Een ‘dissident’ en een ‘activist’, staat te lezen in een uitgebreid portret op 24 mei in deze krant. Al vanaf zijn zestiende verzet Protasevitsj zich tegen het autoritaire regime en ook als nieuwsfotograaf probeerde hij de schaduwzijde ervan in kaart te brengen, meldt het stuk. Hier staat ook dat Protasevitsj verbonden was aan Nexta, een kanaal op de sociale website Telegram dat kritisch is op het regime.

De illegale actie trekt veel aandacht en het lijkt erop dat Protasevitsj in handen van de veiligheidsdienst moet vrezen voor zijn gezondheid of misschien wel leven. In de nieuwsverhalen die daarover verschijnen, wordt hij afwisselend aangeduid als ‘dissident en journalist’ of als ‘activist en journalist’.

De standpunten

Activist en journalist, het is een combinatie die in Nederland al snel wantrouwen zou opwekken. Een journalist voert geen actie, dat gaat ten koste van de objectiviteit. En wat is de lading van ‘dissident’, een opvallende tegenstander in een land waar politiek iedereen het met het regime eens moet zijn? Is dat een term om iemand weg te zetten als afwijkend, of juist een eretitel? Ook op de redactie wordt voorzichtig gevraagd wat de beste term is.

“Activist, dissident en journalist: eigenlijk klopt het alle drie”, concludeert de buitenlandredacteur die de meeste van deze stukken schreef. “Protasevitsj begon al jong als activist, daarmee lijkt het te zijn begonnen. Hij strijdt voor een open democratie. Hij riskeert zijn leven en nu je ziet hoe hard hij in zijn land wordt neergeslagen, mag je hem best dissident noemen. Ook al is de consequentie dat Wit-Rusland dan vol zit met dissidenten. In zijn werk voor kanalen als Nexta laat hij zaken zien zoals charges die de politie uitvoert tegenover burgers. Dat zijn vaak inzendingen van burgers, maar dat is journalistiek: laten zien wat er gebeurt. We noemen hem journalist om hem te onderscheiden van mensen die op een andere manier actievoeren tegen het regime, zoals demonstreren of met stenen gooien.”

Onafhankelijkheid is in principe een voorwaarde om journalist te zijn, beaamt de redacteur. “We kijken in landen als Nederland kritisch naar een journalist met een agenda. Maar voor onafhankelijkheid is democratie nodig. En die is er niet in Wit-Rusland.” Redacteuren die werken bij de media die door de staat worden gecontroleerd, zijn daardoor volgens hem ook niet onafhankelijk te noemen, ook al doen ze verder gewoon hun werk.

Een artikel in de Frankfurter Allgemeine Zeitung noemt Protasevitsj enkel ‘journalist’, Le Monde spreekt van een ‘activist, journalist en fotograaf’ en zowel The Guardian als Vlaamse kranten noemden de vastgezette Wit-Rus ‘oppositieblogger’. Op de Wit-Russische nieuwssite novychas.by vertelde Protasevitsj ruim twee jaar terug hoe hij van de journalistenopleiding werd gestuurd, na te zijn tegengewerkt. ‘Journalist’ is geen beschermd beroep, iedereen mag zich zo noemen.

Oordeel

Omdat hij al zo vroeg begon als activist, lijkt dat de meest geschikte term voor deze jonge Wit-Rus. Maar zijn aanpak is inderdaad journalistiek van aard en dat hij nooit in dat vak is afgestudeerd en niet bij een erkend medium in zijn eigen land werkt, lijkt Protasevitsj niet te verwijten. Dat komt door het regime. Het grove geweld waarmee dat regime hem uit de lucht heeft gehaald, maakt enkel ‘activist’ tot een wat magere kwalificatie. Dat doet denken aan een man met een linnen tas die voor de Tweede Kamer aandacht vraagt voor het milieu. De titel ‘dissident’ mag voorbehouden zijn aan erkende langdurige tegenstanders van een autoritair regime, Protasevitsj is zijns ondanks die groep dicht genaderd. Of hij over tien jaar nog zo wordt genoemd, moet blijken.

‘Dissident en journalist’, inmiddels in die volgorde, is daarom voorlopig de aan te raden kwalificatie. ‘Oppositieblogger’ kan ter afwisseling van de Belgen worden geleend. Ook al suggereert die term dat Protasevitsj lid is van een strakke organisatie, wat niet het geval is. Het is onbevredigend, dat wel. Er is eigenlijk geen goed Nederlands woord om de functie van Protasevitsj te beschrijven: die positie kennen we hier niet. En hoewel dat taalkundig jammer is, geldt vooral: dat is maar goed ook.

Edwin Kreulen schrijft wekelijks een column als ombudsman van Trouw. Eerdere afleveringen vindt u hier. Wilt u hem een kwestie voorleggen? Mail dan naar ombudsman@trouw.nl.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden