ColumnIrene van Staveren

Een huis, om echt zelf te bewonen

In het land der blinden is eenoog koning. Dat merk ik aan den lijve als bijna enige hoogleraar economie (onder de pensioenleeftijd) in dit land die ‘Das Kapital’ gelezen heeft. Voor je het weet word je, tegen je zin in, Marx-expert genoemd. Dat ben ik niet en evenmin Marxist. Maar dat boek is een belangrijk boek, ook anderhalve eeuw later nog.

Ik ben echter niet onder de indruk van de reden waarom sommigen Das Kapital aanhalen (ongeacht of ze het gelezen hebben). Dat doen ze voor de arbeidswaardetheorie, die nogal rammelt, Marx’ verwachting dat de winstvoet structureel zou dalen, hetgeen niet waar is gebleken, en de utopie van het communisme, die Marx trouwens in een heel ander epistel heeft geuit. Nee, ik ben het boek heel goed gaan lezen om het kapitalisme beter te begrijpen. En dat lukte door tussen de regels door te lezen hoe Marx het opkomende kapitalisme in zijn eigen tijd en omgeving zag functioneren.

Een van de kenmerken die hij waarnam, blijkt vandaag de dag nog actueler dan toen: marktconcentratie. Dat wil zeggen, telkens minder maar steeds grotere bedrijven in veel sectoren. Hij zag toen al oligopolies en monopolies ontstaan dankzij de schaalvoordelen van industriële productie: een handjevol bedrijven, of zelfs maar eentje dat de markt domineert. Daar komt alleen maar ellende van, zo zei hij. En daar zijn alle hedendaagse economen het wel over eens.

De overheid is veel te lang meegegaan in de concentratietendens

De marktmacht van die bedrijven, zoals Google, Microsoft en Facebook, en ook de NAM en Booking.com, beperkt de keuze van consumenten. Die laat hen te veel betalen en zorgt ook nog eens voor de toe-eigening van privacygegevens, beïnvloeding van regelgeving, legale belastingontwijking via afspraken met overheden, en een enorme lobbykracht waardoor ze er in slechte tijden in slagen om voor miljoenen aan steungeld van de belastingbetaler binnen te harken. Plus, en dat was Marx’ grootste zorg, relatief lage lonen. En ook dat zien we in oligopolieland gebeuren – zo sterk zelfs dat premier Rutte bedrijven opriep om de lonen te verhogen.

De overheid is veel te lang meegegaan in de concentratietendens. Maar gelukkig is ze niet helemaal op haar achterhoofd gevallen. Juist lagere overheden, zoals gemeenten, slagen erin om de macht van concentratie enigszins te breken. Gemeenten als Amsterdam, Utrecht en Amstelveen staan niet meer toe dat nieuwbouwwoningen worden gekocht voor de verhuur. Als je in die gemeenten een nieuwe woning koopt, moet je deze ook zelf bewonen.

Tijd voor sociale woningbouw 2.0

Marx zou dit toegejuicht hebben. Zand in het kapitalistische raderwerk. Bovendien voegen sommige gemeenten er een anti-speculatiebeding aan toe. Dat wil zeggen dat het huis niet binnen een bepaalde periode (bijvoorbeeld een jaar) met flinke winst doorverkocht mag worden, of dat daar een boete op staat. Deze maatregel helpt te voorkomen dat speculanten met de krappe woningmarkt aan de haal gaan. Het zijn prima beleidsmaatregelen voor gezonde marktwerking waarin niet accumulatie centraal staat, maar het genot van een goed – in dit geval het bewonen van een eigen huis.

Zulk beleid kan ook doorgetrokken worden naar de huurmarkt. Zolang de traditionele woningcorporaties te weinig goedkope huizen bijbouwen, kunnen gemeenten stukken grond en oude bedrijfsterreinen verkopen aan burgercollectieven. Zij kunnen in gezamenlijk particulier opdrachtgeverschap, zonder tussenkomst van dure projectontwikkelaars, huizen laten bouwen, met meewerkkorting voor energieke starters en geoefende doorstromers. Het is tijd voor sociale woningbouw 2.0, voor en door burgers.

Irene van Staveren is hoogleraar ontwikkelingseconomie aan de Erasmus Universiteit. Voor Trouw schrijft ze om de week een column over economie. Lees ze hier terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden