opinie

Een Europees Parlement zonder mening? Er zijn nu juist meer meningen dan ooit te horen

De Belgische premier Charles Michel komt aan bij de Europese Raad om de verdeling van de topfuncties te bespreken. Beeld REUTERS

Welkom in het parlement zonder mening, luidt Christoph Schmidts analyse van de Europese verkiezingen (Trouw, 27 mei). Natuurlijk heeft hij gelijk dat de verkiezingsuitslag geen helder beeld oplevert, maar dit betekent niet dat het nieuwe parlement geen mening heeft, schrijft jurist Jacob van de Beeten. Er zullen juist méér meningen dan ooit te horen zijn. 

Bovendien is dit geen kwalijke ontwikkeling, zoals Schmidt lijkt te suggereren, maar juist een zeer positieve gebeurtenis: een veelstemmige Europese volksvertegenwoordiging verkleint het politieke tekort van het Europees parlement én vergroot daarmee de legitimiteit van de Europese Unie als geheel.

De term legitimiteit verdient enige uitleg. Doorgaans wordt namelijk gesproken over het ‘democratisch tekort’ van de EU. Deze term suggereert dat de EU geen democratische legitimiteit bezit, bijvoorbeeld, omdat er geen Europees demos (volk) bestaat, omdat het parlement geen initiatiefrecht heeft of omdat de belangrijkste beslissingen door niet-democratische instellingen, zoals de Eurogroep, worden genomen. Dit zijn alleen valide argumenten als we ervan uitgaan dat de EU zich naar het evenbeeld van de nationale staat dient te vormen. Dat is nooit de bedoeling geweest. Bovendien gaan deze argumenten voorbij aan de essentie van het Europese legitimiteitsprobleem.

“Het dulden, erkennen, legitimeren en ten slotte institutionaliseren van de parlementaire oppositie is een van de hoogste en meest zuivere manifestaties van politieke cultuur.” Dit schreef Dolf Sternberger (1907-1989), een van de intellectuele stichtingsvaders van de Duitse Bondsrepubliek. Door zijn ervaringen onder de nazidictatuur legde hij zich toe op de studie van de fundamenten van het staatsbestel.

Regering en oppositie

Daarbij kwam hij tot de conclusie dat niet de machtenscheiding het fundament van de politieke gemeenschap vormt (zoals juristen vaak stellen), maar dat de tegenstelling tussen meerderheid en minderheid, oftewel tussen regering en oppositie, centraal staat. Zowel de regering als de oppositie dienen de gemeenschappelijke politieke en staatsrechtelijke spelregels te erkennen, om zo de vreedzame wisseling van de macht te bewerkstellingen.

Hierop berust de legitimiteit van de politieke gemeenschap en juist in dit opzicht schiet de EU tekort. Ironisch genoeg komt dat juist doordat in de EU wél een daadwerkelijke machtenscheiding bestaat: de legitimiteit van zowel de Raad van Ministers als de Europese Commissie berust op de nationale parlementen en niet op het Europese Parlement. De uitvoerende macht en wetgevende macht staan dus verder uit elkaar dan in nationale staten, waardoor een verschuiving in de Europese parlementaire verhoudingen niet leidt tot een overdracht van de Europese regeringsmacht.

Machtsblok doorbroken

Hieruit volgt dat de Europese politieke oppositie maar ten dele is geïnstitutionaliseerd. Sternberger stelde dat kritiek, controle en het aandragen van alternatieve beleidsvoorstellen tot de kernfuncties van de politieke oppositie behoren. Tot nu toe beperkte de oppositie in het Europees Parlement zich vooral tot het uiten van kritiek – en dan vooral gericht tegen de EU als zodanig. Nu het traditionele machtsblok van de EVP en de S&D is doorbroken en ze moeten samenwerken met andere partijen, biedt dit dus meer ruimte voor de oppositiepartijen om alternatieve beleidsvoorstellen te formuleren en effectievere controle uit te oefenen.

Belangrijker nog is dat door de intrede van de nationalistische parlementariërs de mogelijke creatie van een ‘nationalistisch’ blok de legitimiteit van de gemeenschappelijke spelregels toeneemt: ook de eurosceptici erkennen de legitimiteit van de Europese instituties. Zelfs de grootste eurosceptici pleiten tegenwoordig niet meer voor een exit, maar willen juist zelf aan het roer van de Unie staan. Zo betreedt de politieke oppositie dus voor het eerst de Europese arena en daarmee komt dit parlement aan meningen, noch betekenis, allesbehalve tekort. 

Lees ook:

De conclusie na de Europese verkiezingen: welkom in het parlement zonder mening

Koersvaster zal het nieuwe Europees Parlement er niet op worden. Het zal in een zoektocht naar meerderheden soms naar links afbuigen, soms naar rechts, soms naar een middenweg.

Wie de nieuwe topfuncties krijgen binnen de Europese Unie, wordt voorlopig niet openbaar besproken

De Europese regeringsleiders laten de ‘spitskandidaten’ nog even in leven. Maar of Manfred Weber, Frans Timmermans of een van de andere partijboegbeelden ook echt voorzitter van de Europese Commissie wordt, bleef vanavond in de lucht hangen tijdens een ingelaste top in Brussel.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden