De toekomst van europa

Een centrale rol voor de eurogroep, dat zou Europa goed doen

Beeld Sjoerd van Leeuwen

Met de brexit en verkiezingen in zicht, is 2019 een cruciaal jaar voor de EU. Deel 6, slot van een serie: Ben Bot, oud-topdiplomaat in Brussel, oud-minister van buitenlandse zaken namens het CDA, over een Europa met de eurogroep als kern en beide benen op de grond. 

“Wij weten niet wat ze willen, zij weten niet wat ze willen”, was een recente verzuchting van een Baltische regeringsleider na het zoveelste vruchteloze brexit-debat in de Europese Raad. Onze Britse vrienden slagen er maar niet in klip en klaar te formuleren hoe zij gestalte willen geven aan hun toekomstige samenwerking met de EU.

Toch zou het in de eerste plaats aan hen moeten zijn om met realistische ideeën op de proppen te komen. Nu wil ik van brexit niet het thema van dit artikel maken. Maar ik moest wel aan die verzuchting denken toen ik mij een beeld trachtte te vormen van de toekomstige samenwerking tussen de overblijvende 27 leden. Zijn die nog gezworen kameraden of inmiddels deels vermomde tegenstanders van elkaar geworden? Want er blijven nog de nodige interne tegenstellingen bestaan binnen de EU. Maar wat hebben de twijfelaars en EU-bashers in de zin? Moet het roer drastisch om of modderen we gezellig door met elkaar?

Voor mij roept dat een eerste vraag op: is het echt zo slecht gesteld met de EU als sommige doemdenkers en pessimisten ons willen doen geloven? Ik geloof van niet. Ik zie de toestand zonniger in. Neem de eerste reacties op het brexit-nieuws. De vrees dat andere lidstaten dit slechte voorbeeld zouden volgen werd allerminst bewaarheid.

Deur op slot

Integendeel, er was sprake van toenemende solidariteit. Lidstaten kropen weer dichter tegen elkaar aan. Resultaat: de exit-deur zit voorlopig stevig op slot. Slechte economische cijfers uit het Verenigd Koninkrijk tonen steeds duidelijker aan dat een Plakkaat van Verlatinghe een land duur kan komen te staan. Groter enthousiasme voor de EU bleek uit recente cijfers van de Eurobarometer-peiling. Ruim 60 procent (70 procent in Nederland) van de Europese bevolking wil graag bij de EU blijven. 

Conclusie: een brexit heeft ook onverwachte voordelen.

Een tweede vraag: kunnen we dan zelfgenoegzaam achteroverleunen? Zeker niet. Daarvoor zijn de bedreigingen van binnen en van buiten te talrijk. Burgers zien hun welvaart afnemen of op zijn best stagneren, ervaren immigratiestromen als een bedreiging van de eigen identiteit of worden op het verkeerde been gezet door verwarde populisten met illiberale spinsels. Helaas wordt de EU maar al te vaak als de schuldige van al dit onheil aangewezen. Is het dan verbazingwekkend dat de Europese burger zoekt naar heldere antwoorden op deze uitdagingen, naar een plan van aanpak?

Onze premier Mark Rutte, thans een bevlogen Europeaan, had een antwoord. Hij meende in zijn recente Churchill-lezing in Zürich dat Europa zijn tanden moet laten zien in de wereld. Helaas heeft de EU geen tanden, hoogstens een wat slecht zittend kunstgebit. Maar ik ben het met hem eens als hij zegt dat wij niet alleen principes moeten prediken maar ook macht moeten willen uitoefenen. “Macht is geen vies woord”, voegt hij er verduidelijkend aan toe.

Negatieve Navo-voornemens

Nu de praktijk. Hoe snel zullen de EU-lidstaten gehoor geven aan zijn oproep ten minste 2 procent aan defensie-uitgaven te besteden? Er is wel sprake van enige verbetering, maar of de lidstaten daaraan snel gehoor zullen geven, is een andere vraag.

Ook ben ik wat aarzelend over de oproep aan de lidstaten meer in te staan voor eigen veiligheid. Deze discussie woedt binnen de EU al decennialang zonder veel tastbare resultaten. Voor alle duidelijkheid: ik juich meer samenwerking toe, maar ben terughoudend omdat ik niet weet welk effect zo’n hechtere samenwerking zal hebben op de negatieve Navo-voornemens van de Amerikaanse president Trump.

Ook de oproep tot meer samenwerking op buitenlands politiek terrein roept bij mij een lichte huivering op. Willen we echt verder onder Franse leiding met gedoogsteun van de Duitsers op dit gevoelige gebied? Ik vrees dat de meeste middelgrote en kleinere lidstaten daar voorlopig met een grote boog omheen zullen lopen.

Wat ik wel voor mij zie, is een Europa dat pragmatisch groeit vanuit een stevige kern. In dit geval de bestaande eurogroep. Dit alles misschien met als uitgangspunt: minder lidstaten, meer resultaat.

Een tweede uitgangspunt zou kunnen zijn: minder vergezichten, meer zichtbaarheid. Kortom, koester de continuïteit van de EU en laat die gepaard gaan met flexibele solidariteit. Echte vernieuwingen zouden dan in kleiner, bij voorkeur eurogroep-verband, kunnen worden doorgezet. Er is genoeg werk aan de winkel betreffende onderwerpen als klimaat, migratie, vluchtelingen, de bankenunie, de voltooiing van de interne markt om er maar enkele te noemen.

Idealen op het nachtkastje

Wat betreft de vergezichten roep ik graag woorden van bondskanselier Helmut Schmidt in herinnering: “Wer Visionen hat, soll zum Arzt gehen”, identieke woorden later door onze eigen premier gebezigd. De burger laat steeds vaker merken dat hij meer inzicht en medezeggenschap wil krijgen in de besluitvorming en de nationale toepassing ervan op alledaagse, hem direct rakende thema’s. Voorlopig niet te verwezenlijken idealen laat hij graag op zijn nachtkastje liggen. Dat betekent met name meer flexibiliteit in het besluitvormingsproces en in de nationale toepassing van de complexe Europese regelgeving. Aanpakken dus, niet doormodderen.

Tot slot citeer ik graag de verstandige woorden van een verre voorganger, minister Beyen. “Politiek is de kunst van het mogelijke, maar die moet altijd oog houden voor het nog niet mogelijke, en mag nooit accepteren dat wat echt noodzakelijk is, onbereikbaar is.”

Lees ook de eerdere delen uit de serie De Toekomst van Europa:

Roemenië is een loyaal lid van de EU, nog wel althans

Met de brexit en verkiezingen in zicht wordt 2019 een cruciaal jaar voor de EU. Politicoloog George Jiglau over Roemenië als baken in het Oosten, maar met een kanttekening.

Een Europees leger moet zijn ingebed in een bredere veiligheidsaanpak

Met de brexit en verkiezingen in zicht wordt 2019 een cruciaal jaar voor de EU. Trineke Palm, postdoc onderzoeker aan de Universiteit Utrecht, over de noodzaak en risico’s van een Europees leger.

De kloof tussen bruisgebieden en krimpregio’s blijft groeien

Met de brexit en verkiezingen in zicht wordt 2019 een cruciaal jaar voor de EU. Caspar van den Berg en Bram van Vulpen over vergeten regio’s die zich verraden voelen door de elite.

Brexit of niet, als Europeanen moeten we juist nu solidair blijven

Met de brexit en verkiezingen in zicht wordt 2019 een cruciaal jaar voor de EU. Maria Laura Franciosi over identiteit. Voelen we ons Europeaan?

De brexit blijft een uitzondering, maar de desintegratie van de EU gaat door

Met de brexit en verkiezingen in zicht wordt 2019 een cruciaal jaar voor de EU. Universitair docent Nederlandse en Europese politiek Hans Vollaard over het proces van ontbinding.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden