Opinie Basisinkomen

Een basisinkomen met voorwaarden werkt beter

Met een algemeen basisinkomen gaan kansarmen erop achteruit. Dat kan anders, schrijft Jos Kok, gepensioneerd econometrist en macro-econoom, voorheen werkzaam als sectorhoofd bij CPB, directeur bij SZW en het kenniscentrum van UWV

Sytze de Boer bepleitte onlangs in deze krant een onvoorwaardelijk basisinkomen (Opinie, 5 december). Voor iedereen – onafhankelijk van zijn/haar inkomen, vermogen en levenssituatie – van staatswege een uitkering op AOW-niveau. Bovendien bepleit hij dat voor iedereen boven dit minimum een zelfde belastingtarief wordt gehanteerd. Hij wil daarmee het solidaire systeem van de sterkste schouders dragen de zwaarste lasten en de zwakste schouders krijgen de meeste ondersteuning afschaffen en vervangen door een stelsel waarin iedereen een zelfde ondersteuning krijgt. De Boer zegt het niet expliciet, maar ik veronderstel dat hij de bovenminimale uitkeringen voor werkloosheid en arbeidsongeschiktheid wil handhaven. Anders wordt het wel heel erg dramatisch.

Zijn systeem betekent dat de meest kansarmen die nu van de bijstand plus een paar toeslagen net kunnen rondkomen, er flink op achteruit gaan in koopkracht. Bovendien zal het heel veel geld kosten om 13,5 miljoen Nederlanders een AOW-bedrag te geven, ondanks de besparingen door onder meer het vervallen van de toeslagen, het minimumdeel van de sociale uitkeringen en sommige uitvoeringskosten. Maar per saldo zullen overheidsuitgaven gauw 30 à 40 procent stijgen.

Andere voorstanders van een onvoorwaardelijk basisinkomen betogen dat daardoor de armoedevalproblematiek kan verdwijnen. Natuurlijk is het vervelend als je door loonstijging zoveel toeslagen misloopt dat je er netto weinig op vooruitgaat. Maar gooi niet het kind met het badwater weg. Het beginsel van de sterkste schouders impliceert nu eenmaal dalende subsidies en stijgende belastingtarieven bij een stijgend inkomen. Maak daarom de overgangen van wel toeslag naar geen toeslag geleidelijker. Dat maakt deze netto inkomensontwikkeling soepeler.

Inkomensafhankelijke toeslagen zijn een effectief middel voor inkomensbeleid, een op maat gemaakte en gerichte negatieve inkomstenbelasting. De verfijningen zijn inmiddels wel doorgeslagen, terwijl bovendien de uitvoering moeizaam is door het systeem van voorschotten en terugvorderingen, en de fraudeobsessie. Verbeter dat op directe wijze, niet via deze omweg.

Geen macro-economische effecten

In presentaties over het onvoorwaardelijk basisinkomen wordt vaak gedaan alsof bijna iedereen er in koopkracht op vooruitgaat. Dat kan niet, omdat het in feite louter een herverdelingsactie is, die bovendien gauw een koopkrachtdaling voor de minder betaalden tot gevolg heeft. Er zijn immers geen macro-economische effecten, als – zoals in die berekeningen wordt verondersteld – het overheidssaldo en de arbeidsparticipatie nagenoeg onveranderd blijven.

Voorts merk ik op dat een onvoorwaardelijk basisinkomen de solidariteit en de belastingmoraal verder onder druk zet. Waarom belasting betalen als de overheid subsidies geeft aan individuen die het niet nodig hebben? En als de overheid bedrijven subsidieert door een deel van de lonen in de vorm van dat basisinkomen te betalen?

Een algemeen basisinkomen zou mensen de mogelijkheid geven af te zien van werken. Dat legitimeert de overheid om zich verder terug te trekken van haar maatschappelijke taken en deze af te schuiven op mantelzorg en vrijwilligerswerk. En het legitimeert bedrijven om een (moreel) beroep op het in dienst nemen van laagproductieve of gehandicapte werknemers te negeren.

Conclusie: verbeter het huidige voorwaardelijke basisinkomen, de bijstand en het toeslagensysteem. Voer geen onvoorwaardelijk basisinkomen in. Het is immers geen adequate oplossing voor de gesignaleerde problemen; die kan je veel beter met direct gerichte maatregelen aanpakken. Bovendien is het onbetaalbaar omdat je aan iedereen uitkeert wat nu alleen aan de meest behoeftigen wordt gegeven. En het heeft asociale neveneffecten. 

Lees ook:

Maak aftrek, toeslagen en uitkeringen overbodig met basisinkomen voor iedereen

Vervang het stelsel van toeslagen, aftrek en uitkeringen door een basisinkomen, bepleit financieel adviseur Sytze de Boer.

Deugt de mens wel?

Wie gelooft in de goedheid van de mens is niet naïef, maar heeft de wetenschap aan zijn zijde, betoogt Rutger Bregman.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden