Democratie

Echte tegenmacht in het parlement vereist vrij kunnen stemmen

null Beeld
Beeld

Alle fracties hadden kritiek tijdens het debat over de notulen, maar het parlement zette niet door. Zorg dat Kamerleden echt zonder last kunnen stemmen, betoogt oud-journalist Pauline van de Ven.

Kamerbreed was het onbehagen over acties van partijkopstukken om kritiek en onderzoekszin van Kamerleden te temperen en de Kamer in het tuigje van het kabinet te laten lopen. De toonaarden varieerden van ‘lelijk’ en ‘ondermijnend’ tot ‘schandelijk’. Het kabinet diende kritiek en vasthoudendheid van Kamerleden niet te beknotten, te sensibiliseren of in te kaderen, maar respectvol tegemoet te komen.

De burger zal met instemming hebben geluisterd. Weinig bewijst overtuigender dan de toeslagenaffaire dat een kritische, onafhankelijke volksvertegenwoordiging onmisbaar is.

De ultrakorte motie met nummer 39, ingediend tijdens het debat over de notulen op 29 april, bevatte de kern van deze kritiek. Kamerleden werd gevraagd het ‘sensibiliseren’ van een kritisch collega-Kamerlid af te keuren. De uitkomst is opmerkelijk, en rijke grond voor burgerlijk cynisme: de motie werd verworpen. Niet één lid van CDA, ChristenUnie, VVD of D66 stemde voor.

Deze verwerping draagt het onmiskenbare stempel van partijdiscipline. Het scheelde zes stemmen. Gezien de getalsverhouding en de brede afkeuring was de motie waarschijnlijk aangenomen als er was gestemd naar eer en geweten ‘zonder last’ zoals de Grondwet voorschrijft.

Hoofdelijke stemmingen zijn openbaar

Volgens het reglement van orde van de Tweede Kamer wordt gestemd bij handopsteken, per fractie. Daarnaast kan ieder lid vragen om een hoofdelijke stemming, waarbij alle leden hardop ‘ja’ of ‘nee’ zeggen. Hoofdelijke stemmingen zijn dus openbaar, ook als ze over gewetensvragen gaan waarover niets in de partijprogramma’s staat.

In theorie moet hoofdelijk stemmen individuele Kamerleden de ruimte geven om af te wijken van het bulkstemmen per partij, wat van invloed kan zijn op de stemverhouding. Over motie 39 werd inderdaad gestemd door hardop ‘ja’ of ‘nee’ zeggen per Kamerlid. De verwerping laat er geen twijfel over dat hoofdelijk stemmen net zo goed wordt beheerst door partijdiscipline als het handopsteken door fractievoorzitters. Dit stemmen per partij, als coalitie, maakt het heel moeilijk om zittende bewindslieden ter verantwoording te roepen of bepaalde handelwijzen af te keuren. Dat zet de deur open naar een autoritaire democratie, waarin het kabinet doordendert op een ingeslagen weg terwijl burgers links en rechts naast de rails vallen. Daarnaast maakt partijdiscipline de individuele volksvertegenwoordigers onzichtbaar. Het resultaat is dat de kiezer bij gebrek aan informatie ook gaat bulkstemmen.

Zo wordt de band tussen kiezers en volksvertegenwoordigers steeds losser, een verschijnsel dat de staatscommissie voor het parlementair stelsel veel zorgen baarde. Omdat het stembiljet bij de verkiezingen geen onderscheid maakt tussen een stem op een persoon of op een partij, wordt massaal de lijsttrekker aangekruist. Een apart vakje voor een partijstem zou het draagvlak van de lijsttrekkers transparant maken, maar lost het eigenlijke probleem niet op.

Schriftelijk stemmen is misschien wel het enige middel om de tegenmacht te beschermen

Het lijkt tegenstrijdig de partijdiscipline te doorbreken door de Kamer over sommige onderwerpen hoofdelijk én schriftelijk te laten stemmen. Een andere motie, om de mogelijkheid van schriftelijk stemmen te onderzoeken, werd door de indiener aangehouden na de tegenwerping dat het niet transparant is. Inderdaad benemen schriftelijke stemmingen net zo goed het zicht van de kiezer op stemgedrag. Maar om de tegenmacht te beschermen is het een effectief, en misschien ook wel het enige middel.

De oplossing ligt in strikte toepassing. Het is een zuivere uitleg van de Grondwet om in het belang van transparantie openbaar te stemmen over alle onderwerpen die in de partijprogramma’s staan en die immers ook aan de kiezer zijn voorgelegd. En om daarnaast te stemmen zonder last, persoonlijk en schriftelijk, over een klein aantal duidelijk omschreven gewetensvragen die de kern raken van de tegenmacht. Zoals de vertrouwensvraag, de relatie tussen kabinet en parlement, en de al dan niet gevoelde noodzaak van een parlementaire ondervraging.

Lees ook:

De huidige partijselectie is zelden gericht op degelijke tegenmacht

Tegenmacht. Iedereen in Nederland lijkt ineens tot het concept bekeerd te zijn, Mark Rutte incluis. Maar zo snel gaat dat niet, schrijft columnist James Kennedy.

Is de luide roep om een andere politieke cultuur een afleidingsmanoeuvre of een keerpunt?

Opeens klinkt op het Binnenhof een roep om een radicaal andere politieke cultuur, met een gezondere balans tussen macht en tegenmacht.Is het een afleidingsmanoeuvre of een keerpunt?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden