null Beeld

ColumnHans Goslinga

Door ministers als verkenners aan te wijzen, leek het of we van het ene naar het andere kabinet werden gerommeld

De satiricus Juvenalis, de Arjen Lubach in het Rome van de tweede eeuw, had gelijk: “Over wat mensen samen uitvreten, hoor je ze niet”. Het was zijn antwoord op de vraag die dankzij hem klassiek is geworden: wie bewaakt de bewakers? Vertaald naar Den Haag in onze dagen: wie bewaakt Rutte, al ruim tien jaar de machtigste politicus van het land?

Als metafoor van politieke macht gebruikte Juvenalis in zijn satire de macht van een mooie, doch verdorven vrouw. Voor haar echtgenoot had het, als hij van huis ging, weinig zin haar te laten bewaken, want zij zou haar bewakers binnen de kortste keren inpalmen. En wie, de hamvraag, moest dan weer de bewakers bewaken?

In een democratie is het probleem van Juvenalis op papier opgelost in een constructie waarbij de staatsmachten zijn gescheiden en, als het goed gaat, elkaar in evenwicht houden. Maar in de praktijk bestaat het wel degelijk, zoals iedereen deze week kon zien. Urenlang poogde de Tweede Kamer te achterhalen wat de verkenners Ollongren en Jorritsma samen met Rutte hadden bekokstoofd over het lot van het CDA-Kamerlid Omtzigt, de luis in de pels van Rutte en bij uitstek het gezicht van de tegenmacht. Tevergeefs, zoals Juvenalis twee millennia geleden al wist.

Veel is terug te voeren op de coalitiecultuur

Nu is het punt niet dat Rutte exclusief in de schoenen van de verdorven vrouw past, al staan zijn verleidingskunsten buiten kijf. De frictie tussen de zittende en de controlerende macht is van alle tijden en deed zich, in meer of minder mate, ook voor onder het premierschap van Balkenende, Kok en Lubbers. Veel is terug te voeren op de coalitiecultuur, die van een premier veel evenwichts- en stuurmanskunst vergt en in het fragmenterende electorale krachtenveld nog meer dan vroeger zekeringen omwille van stabiliteit en bestuurskracht.

De open bestuursstijl, die Herman Wijffels zondag in Buitenhof bepleitte als vervanging van de huidige stijl van command and control, komt aantrekkelijk voor, maar botst hard met de wetten van de coalitiecultuur. Het Kamerlid Segers van de ChristenUnie verwoordde die dwingende wetmatigheid scherp: “Iedereen in een coalitie, zeker een kleinere partij, heeft belang bij coalitieoverleg en compromissen die in kleine kring worden geboetseerd. Niemand, geen enkele partij, kan alles aan de vrije krachten van de Kamer overlaten.” In de spiegel kijkend, zag Segers ook de keerzijde: “Onze bestuursstijl dreigt ten koste te gaan van de tegenmacht en het open politieke debat”.

Anders gezegd, de coalitiepartijen gedragen zich al gauw als claque van de macht, de rest van de Kamer voelt zich buitengesloten en kan alleen maar stampvoeten. Geen wonder dat juist de oppositie aandrong op volledige transparantie van de formatie. Dat lag in lijn met het antwoord van de Engelse denker Jeremy Bentham uit de 18de eeuw op de vraag van Juvenalis: het panopticum, een doorzichtige gevangenis waarin je met één bewaker in het midden kon volstaan. Een uitgekiend middel om mensen te controleren en disciplineren, meende Bentham.

Met vertrouwen heeft dat uiteraard niets te maken, zoals het debuterende Kamerlid Dassen (Volt) fijnzinnig opmerkte. Bij vertrouwen hoort openheid, die het tegendeel is van een transparante omgeving waarin iedereen zich bekeken weet en uiteindelijk geen stap meer durft te zetten. Meer in lijn met het verlangen naar een vertrouwensbasis lag daarom de afkeuring van de vermeende poging van Rutte om zijn kwelgeest Omtzigt te neutraliseren, waarmee D66, CDA en ChristenUnie wilden volstaan.

Een poging de basis van vertrouwen en politiek fatsoen te herstellen

De conclusie kan zijn dat Kaag, Hoekstra en Segers zich nog niet volledig uit de armen van Rutte durfden los te maken. Je kunt hun stap echter ook zien als een poging de basis van vertrouwen en politiek fatsoen te herstellen en Rutte zelf de ruimte te laten zich ernstig op zijn positie te beraden. Wat kunnen de bewakers, willen zij niet berusten in de onvermijdelijkheid van kamertjeszondes, anders dan zichzelf bewaken door afstand te nemen, open te zijn en de zelfkritiek niet te schuwen?

In dat licht is het besluit van de Kamer een verkenner in te schakelen die op wat meer afstand van politiek Den Haag staat en gezag geniet, een stap in de goede richting. Het moet aan het begin van een kabinetsformatie duidelijk zijn dat de uitslag van de verkiezingen zorgvuldig wordt gewogen.

Door het inschakelen van nog zittende ministers als verkenners, ontstond de indruk dat we van het ene naar het andere kabinet werden gerommeld.

Het democratische antwoord op de vraag van Juvenalis kan ook meebrengen het premierschap aan een termijn te binden. Het voorkomt de misvatting dat de macht vanzelfsprekend is, houdt de machthebber met beide benen op de grond en schept meer ruimte voor tegenspraak. Ook vanuit de eigen partij die, leert de geschiedenis, bij een voortgezette claim op de macht gedoemd is weg te kwijnen.

Hans Goslinga schrijft elk weekend een beschouwing over de staat van onze politiek en onze democratie. Lees ze hier terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden