Opinie Planologie

Door klimaatverandering ontkomt Nederland niet aan harde ingrepen

Beeld -

Ruimtelijk leek Nederland af. Maar door klimaatverandering en woningtekort ontkomt ons paradijs niet aan harde ingrepen. We moeten durven terugkomen van eerdere keuzes, betoogt Co Verdaas, hoogleraar gebieds­ontwikkeling TU Delft en dijkgraaf Rivierenland.

De recente discussies over de gevolgen van de PAS, de programmatische aanpak stikstof, over vliegveld Lelystad, de volle wegen en treinen, slechtere biodiversiteit en het tekort aan woningen zijn symbool van een meer fundamenteel vraagstuk: welk kant willen we op met de inrichting van Nederland? Pijnlijke keuzes zijn daarbij onvermijdelijk.

We maken ons land al eeuwen noodgedwongen zelf. Beetje bij beetje hebben we door samen te werken (te polderen) ons land letterlijk op de elementen veroverd. In de Middeleeuwen werden we door andere volken zelfs als een goddeloos volk gezien omdat we ons land zelf maakten en tegen de wil van God ingingen. Door de eeuwen heen zijn we steeds weer in staat geweest ons land aan te passen aan de noden en wensen van de tijd waarin we leefden. We zijn – zeker in internationaal opzicht – een planologisch paradijs.

Rond 2005 is het ruimtelijk beleid gedecentraliseerd naar provincies en gemeenten. Het land was min of meer af, zo was de overheersende gedachte. Natuurlijk, her en der moesten nog wat plukjes woningen worden gebouwd, een bedrijventerrein en een stukje weg worden uitgebreid, maar dat was het dan wel. Alle reden voor het Rijk dus om zich terug te trekken.

Ter illustratie: in de ‘Nota Ruimte’ van 2005, de laatste Rijksnota over de nationale ruimtelijke ordening voor de recent verschenen Nationale Omgevingsvisie (NOVI), komen begrippen als klimaatadaptatie en energietransitie niet voor.

Planologisch paradijs

Inmiddels weten we beter: het klimaat verandert, de biodiversiteit staat onder druk, treinen en wegen zijn drukker dan ooit, we hebben nog zo’n miljoen woningen nodig en de energietransitie zal zijn stempel drukken op onze landschappen. Het land is dus verre van af. Het planologisch paradijs staat onder druk, vergt onderhoud en is nog lang niet af, zo blijkt vijftien jaar na de Nota Ruimte.

De genoemde opgaven hebben één ding gemeen: ze vragen alle om meer ruimte. Natuurlijk moeten we opgaven zoveel mogelijk combineren, bijvoorbeeld door energie-opwekkend asfalt te gebruiken, zonnepanelen op daken te leggen, biodiversiteit in de stad terug te brengen, de landbouw te verduurzamen, et cetera. Echter, de hoeveelheid ruimte in Nederland is gegeven. Het slim combineren van functies houdt een keer op.

Vanuit dit perspectief zijn de discussies over stikstof, vliegveld Lelystad, een miljoen nieuwe woningen, windmolens en de verduurzaming van de landbouw uitingen van een meer fundamentele vraag. Aan welke opgaven geven we prioriteit?

De Nationale Omgevingsvisie is een oprechte poging om het debat over de nationale ruimtelijke inrichting nieuw leven in te blazen. In de volgende fase zal moeten blijken aan welke opgaven we voorrang willen geven als blijkt dat er te veel puzzelstukjes op tafel liggen.

Grondrecht

De toekomst van Nederland laat zich niet vangen in een gedetailleerd plan. Daartoe zijn de opgaven te omvangrijk en gaan veranderingen en innovaties te snel. Wel kan en zal er meer concreet richting moeten worden gegeven.

Ten eerste is wonen een grondrecht, en dat recht is niet alleen binnenstedelijk te realiseren. Tot 2030 hebben we nog zo’n 700.000 woningen nodig. Bovendien willen veel Nederlanders wonen in een groene omgeving.

Ten tweede: accepteer klimaatverandering als gegeven. Droogte, hitte én hoosbuien, in combinatie met een stijgende zeespiegel, vragen om meer groen en ruimte in onze steden. We moeten daarnaast de bereidheid hebben ons serieus de vraag te stellen of de toekomstige verstedelijking van Nederland beter meer oostwaarts gericht moet worden.

Ten derde: de energietransitie heeft grote consequenties voor onze ruimtelijke ordening, want met alleen zonnepanelen op daken en windmolens op zee komen we er niet. Geo- en aquathermie zijn bijvoorbeeld mogelijke duurzame bronnen voor warmtenetten. Deze bronnen van warmte zijn nog lang niet altijd leidend bij de keuzes voor nieuwe woonwijken.

Reizen wordt vrije tijd

En ten vierde staat de (semi-)autonoom rijdende auto om de hoek. Reizen wordt daarmee een vorm van ‘vrije tijd’. Dat kan enorme impact hebben op waar we willen wonen en werken. En dus ook voor de investeringen in wegen en openbaar vervoer. Ondanks deze grote onzekerheid zijn tientallen miljarden in het infrastructuurfonds tien jaar vooruit belegd in projecten. Voortschrijdend inzicht kan ertoe leiden dat we terug moeten durven komen op eerder gemaakte keuzes.

Deze mogelijke keuzes kunnen op veel weerstand rekenen. Maar alleen door – soms pijnlijke – keuzes te maken kunnen we ons planologisch paradijs op orde houden.

Dit opinieartikel is gebaseerd op de oratie van Verdaas op 3 juli aan de TU Delft.

Lees ook:

Amsterdam groeit, Sittard krimpt, maar dat kan over tien jaar zomaar weer anders zijn

Uit de nieuwe Atlas voor Gemeenten blijkt dat de ontwikkeling van steden moeilijk is te voorspellen. De sterkste groeiers uit de jaren zeventig bungelen nu onderaan, de grootste verliezers zijn de winnaars.

Bomen leven de samenleving niet alleen zuurstof op, maar ook keiharde euro’s

Bomen zijn niet alleen mooi, maar staan in bebouwde gebieden volop te ‘multitasken’. Met het programma i-Tree kunnen groenbeheerders hard maken wat bomen de samenleving opleveren.

Duinen in plaats van dijken: het succes van een revolutionair experiment bij Petten

 God schiep de aarde, behalve een stukje langs de kust van Noord-Holland. Daar is een nieuw duinlandschap door mensenhanden gemaakt. Met veel hulp van de wind, dat dan weer wel.

Geef de voetganger de ruimte

De laatste jaren stijgt het aantal verkeersslachtoffers, vooral onder fietsers en voetgangers. Vooral die laatste hebben veel meer ruimte nodig dan ze krijgen, betoogt adviseur in ruimtegebruik Derk van der Laan.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden