OpinieGroepsgelijkheid

Discriminerende factoren uit algoritmes halen werkt vooroordelen juist in de hand

null Beeld
Beeld

Discriminerende factoren als etniciteit uit algoritmes halen, dat maakt vooroordelen hoogstens onzichtbaarder, schrijven KPMG-medewerker Ylja Remmits en haar kantoorgenoot en hoogleraar Sander Klous.

Bij het gebruik van algoritmes bestaat het risico dat er vooroordelen in sluipen. Van een aantal overheidsalgoritmes is zelfs bekend dat eigenschappen zoals afkomst expliciet worden gebruikt als risico-indicator, bijvoorbeeld in de Leefbaarometer en in het project ‘Zicht op ondermijning’ (Trouw, 30 maart). De aanhoudende kritiek hierop leidt ertoe dat er een nieuwe versie komt van beide algoritmes waarin etniciteit niet meer als factor wordt meegenomen. Dit is echter onvoldoende om te voorkomen dat bestaande vooroordelen alsnog in een algoritme belanden. Erger nog, het leidt waarschijnlijk in plaats van minder tot meer bevooroordeling in algoritmes.

Het weglaten van afkomst als indicator zal er niet voor zorgen dat vooroordelen op basis van afkomst geen invloed meer hebben op het algoritme. Het verschil is wel dat er minder duidelijk zicht op is. De Leefbaarometer wordt bijvoorbeeld voor een deel gebaseerd op een beoordeling van de leefbaarheid door bewoners. Dat afkomst van bewoners een indicator blijkt van de ervaren leefbaarheid, geeft aan dat er een relatie is tussen deze eigenschappen. Het bestaan van die relatie zou erop kunnen duiden dat vooroordelen een rol spelen.

Afkomst niet weglaten

Als dat inderdaad zo is, helpt het niet om afkomst uit het algoritme weg te laten. Een groot aantal andere gegevens hangt namelijk samen met iemands afkomst. Denk aan adres, opleiding of sociaal-economische status. Deze gegevens noemen we ‘proxies’. Omdat bij de ontwikkeling van het algoritme nog steeds gebruik wordt gemaakt van de door de bewoners ervaren leefbaarheid, zullen vooroordelen via proxies net zo hard in het algoritme terugkomen. Het is nu alleen een stuk ingewikkelder om ze aan te tonen, omdat we de expliciete informatie over afkomst missen.

De oplossing is niet het weglaten van deze indicatoren, maar juist het inzetten op de juiste manier. We kunnen deze informatie gebruiken om relaties zoals die in het bovenstaande voorbeeld te berekenen en dus inzichtelijk te maken. Dat is de eerste stap in het herkennen van mogelijke vooroordelen in de data. Daarnaast kunnen we met behulp van zogeheten eerlijkheidscriteria vaststellen of een algoritme verschillende groepen gelijk behandelt. Er zijn vele criteria waarmee dat kan. Zo kunnen we berekenen of een algoritme voor verschillende groepen gemiddeld dezelfde uitkomst geeft of dat een algoritme voor verschillende groepen even vaak een fout antwoord geeft. In het geval van de Leefbaarometer kunnen we bijvoorbeeld de uitkomsten vergelijken voor (fictieve) wijken waarin alle eigenschappen gelijk zijn, behalve de afkomst van de inwoners.

Toegang juist nodig

De inzichten die bovenstaande methodes verschaffen kunnen gebruikt worden om algoritmes zo te bouwen of te trainen dat stigmatiserende indicatoren geen rol meer spelen in de uitkomst. Om eerlijke algoritmes te bouwen hebben datawetenschappers dus juist toegang tot deze gegevens nodig. Veel commerciële partijen hebben deze informatie niet of mogen deze vanwege privacywetgeving niet gebruiken. Een overheidspartij, die informatie over bijvoorbeeld afkomst wel heeft en mag gebruiken voor statistische analyses, zou deze ook moeten inzetten in de strijd voor eerlijkere algoritmes.

Naast technische oplossingen vraagt het bouwen van eerlijke algoritmes ook maatschappelijke en ethische afwegingen. Welke indicatoren zien we als mogelijk stigmatiserend of discriminerend? Hoe heeft beleid dat gebaseerd wordt op uitkomsten van dit algoritme gevolgen voor kwetsbare groepen? Wanneer vinden we verschillende uitkomsten tussen groepen acceptabel? Hierbij is context erg belangrijk, opleidingsniveau als indicator bijvoorbeeld kan soms stigmatiserend werken, maar kan in de context van werk en inkomen juist eerlijk zijn.

Weglaten van mogelijk discriminerende of stigmatiserende indicatoren uit algoritmes is niet de manier om tot eerlijke algoritmes te komen. Zorgvuldig gebruik van deze informatie om onbedoelde relaties en eerlijkheid te meten is dat wel.

Lees ook:

Een algoritme is niet neutraal, ook een overheidsalgoritme niet

Dat de overheid volop gebruikmaakt van algoritmes is bekend. Maar deugen de data wel die daarvoor worden gebruikt?

Desinformatie bedreigt onze democratie, dus moeten media en overheid nu ingrijpen

De ontwrichtende werking van complottheorieën en deep fake-technologie zijn géén thema’s in de verkiezingscampagne. Toch staat onze democratie op het spel, stelt Martijn van Dam vast. Hij is lid van de raad van bestuur van NPO.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden