Opinie Wetenschap

Dieren hebben zeker wél emoties

Ganzen in de mist in de polder Schieveen nabij Rotterdam Overschie. Beeld ANP

Onderzoeker Joseph LeDoux zit er flink naast als hij zegt dat alleen de mens emoties heeft, zeggen Jorg Massen en Mariska Kret.

Op de wetenschapspagina’s van 21 september werd middels een uiteenzetting van het werk van wetenschapper Joseph LeDoux het beeld geschetst dat dieren geen emoties hebben. Dat is jammer, aangezien dat geen recht doet aan de stand van zaken in recent onderzoek naar emoties bij dieren.

Zo geven moderne technieken beter zicht op de onderliggende mechanismen, die doorgaans hetzelfde blijken te zijn als bij de mens. Enkele van de vele voorbeelden: thermische camera’s kunnen temperatuur in het gezicht meten, zonder dat het individu in kwestie daar last van heeft. Wat blijkt? Als chimpansees een spannend filmfragment van geëmotioneerde soortgenoten bekijken, daalt de temperatuur van hun neus, net zoals wij wit wegtrekken als we schrikken.

Ook hormonaal worden er parallellen gevonden. Zo reageren verschillende diersoorten, net als mensen, met aanmaak van oxytocine op positief sociaal contact met vrienden. Ons eigen onderzoek laat zien dat dieren, zoals bonobo’s, honden of eksters, uitingen van emotie spiegelen, spontaan hulpgedrag verlenen en vriendschappen sluiten. Vanuit evolutionair perspectief is het volstrekt onlogisch om te denken dat alleen de mens over emoties beschikt. Emoties hebben evolutionair voordeel en het uiten ervan is van levensbelang voor alle sociale dieren.

Typisch menselijk?

Belangrijk om te beseffen is dat iedere soort een eigen onafhankelijke evolutie heeft meegemaakt. Ondanks dat er vele parallellen zijn, ook met betrekking tot emoties, zijn er ook verschillen. Daar zijn we het dus met LeDoux eens. Die verschillen moeten we echter niet kwantitatief, maar kwalitatief benaderen. Natuurlijk, als we een typisch menselijk fenomeen onder de loep nemen en dan onderzoeken of dieren dat ook hebben, zullen dieren altijd onderdoen voor mensen. Maar nemen we een fenomeen dat bijvoorbeeld specifiek is voor de bonobo, dan zal de mens het onderspit delven.

Door onze menselijke bril is de kans groter dat we dingen niet zien dan dat we ze wel zien. En juist deze fenomenen zijn interessant, omdat ze ons iets vertellen over de evolutie van emoties in het algemeen, in plaats van slechts de evolutie van menselijke emoties.

Vertekend beeld

Helaas bestaat er nog steeds dieronderzoek dat een vertekend beeld geeft van hun rijke emotionele leven. Een dier scheiden van zijn groep, vastbinden op een stoel of met lege maag testen, zijn praktijken die invloed hebben op onderzoeksresultaten, zeker wat betreft emoties. Gelukkig zijn er veel andere onderzoekers die, net als wij, dierenwelzijn hoog op de agenda hebben staan en inzien dat onderzoek waar een dier vrijwillig en met plezier aan meewerkt meer oplevert en tevens een belangrijke vorm van verrijking is voor dieren in gevangenschap.

De tweedeling die LeDoux aanbrengt, is gebaseerd op het ervaren van emoties – het zich ervan bewust zijn dat je een emotie hebt – en er werd geschreven dat LeDoux stelt dat de mens de enige soort is die dat kan. Een mens kun je, in tegenstelling tot een dier, naar zijn emoties vragen. Maar aangezien mensen slecht toegang hebben tot hun emoties en geneigd zijn sociaal wenselijk te antwoorden, is de waarde van antwoorden op zulke vragen twijfelachtig.

Bovendien, hoe zit het met kinderen, mensen met een mentale achterstand of andere handicap waardoor ze taal niet machtig zijn? Hebben die geen emoties? Is taal nodig om emoties te ervaren? Wij denken van niet. Taal is evolutionair gezien een recent fenomeen en vanwege het grote evolutionaire voordeel van emoties, zullen deze al ver terug te voeren zijn.

Taal overschat

Bovendien helpt taal ons niet om precies te achterhalen hoe een ander mens een emotie ervaart. We kunnen emoties in een ander slechts benaderen, of het nu om een mens gaat of om een vleermuis.

Waar het gaat om de mens, worden taal en cognitie overschat en de rol van emoties onderschat. Bij dieren worden zowel cognitie als het hebben van emoties onderschat.

Met behulp van slimme testopstellingen kun je dieren echter toch vragen stellen. En zo heeft recent onderzoek uitgewezen dat sommige dieren weten wat ze zelf niet weten, weten wat anderen willen en zelfs weten wat anderen denken te weten. Dit laat zien dat sommige dieren een vorm van bewustzijn hebben. Over de vraag of bewustzijn überhaupt nodig is om emoties te kunnen hebben is discussie. Om deze discussie verder te helpen is onderzoek naar dieremoties hard nodig.

Als onderzoekers van sociale cognitie en emoties bij dieren hebben we nog een lange weg te bewandelen voordat we de unieke manieren waarop dieren emoties ervaren in kaart hebben gebracht. Wij zijn geïnteresseerd in welke emoties ze hebben, hoe deze gedrag sturen, of er nog onbekende soort-specifieke emoties zijn, en wat de functies van deze emoties zijn binnen de (sociale) omgeving waarin een soort leeft.

Rijk gevoelsleven

De bevindingen tot nu toe laten zien dat verschillende andere diersoorten ook een rijk gevoelsleven lijken te hebben. Dit brengt een verantwoordelijkheid met zich mee. De verspreiding van onze soort over de aarde leidt tot op de dag van vandaag tot een disproportioneel uitsterven van andere soorten. Echter, onze generatie is op een punt aangekomen waar we ons zouden moeten kunnen realiseren wat de impact daarvan is, en dat er aan de relatie tussen mens en dier belangrijke ethische vraagstukken kleven.

Het simpelweg wegzetten van het dier als een ‘zwarte doos’ die slechts reageert op de waarnemingen en prikkels van buiten, brengt ons terug bij de behavioristische opvattingen van voor de Tweede Wereldoorlog en helpt de wetenschap, maar ook de mens als een zich van ethiek bewuste diersoort, niet vooruit.

Lees ook:

Je huisdier heeft echt geen emoties’

Joseph LeDoux legde in Trouw precies uit waarom hij tot het standpunt komt dat alleen de mens emoties heeft.

Het nut van plaatsvervangende schaamte

Een lezeres meldde vaak last te hebben van plaatsvervangende schaamte. Ze werd in de rubriek ‘Het Consult’ door een expert gerustgesteld: deze emotie kan uiterst nuttig zijn.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden