OpinieBoodschappenaffaire

Deze zoektocht naar fraude gaat in tegen de rechtsstaat

null Beeld

Een bijstandsgerechtigde krijgt te maken met een terugvordering die op kan lopen tot meer dan 10.000 euro omdat haar moeder haar wekelijks boodschappen geeft. Naast de inhoud van deze zaak, valt de rol op van het zogeheten Inlichtingenbureau.

Medewerkers van het Inlichtingenbureau hebben op huisbezoek bij de bijstandsgerechtigde boodschappen van Albert Heijn (!) aangetroffen en haar daarover ondervraagd. In de procedure bij de Utrechtse rechtbank wijst de advocaat van betrokkene erop dat deze informatie niet op de juiste wijze is verkregen. De rechtbank gaat hier niet verder op in. De betrokkene had dit eerder in de procedure (in bezwaar) naar voren moeten brengen. Op zich al een aanleiding voor een aparte opiniebijdrage.

Dit roept de vraag op wat voor organisatie dit Inlichtingenbureau nu eigenlijk is. Het blijkt te gaan om een stichting, in 2001 opgericht (mede) door de Vereniging van Nederlandse Gemeenten en het ministerie van sociale zaken en werkgelegenheid. Alle Nederlandse gemeenten blijken gebruik te (moeten) maken van dit ‘informatie-knooppunt’. Op hun website meldt de stichting de volgende missie: “Veilig en doelgericht werken door slimme informatiedistributie”.

Toegevoegde waarde

In hun jaarverslag 2019 geeft de stichting de volgende toelichting: “Wij willen onze informatieproducten over de digitale deurmat brengen en geven in dat verband ook advies over hoe producten het beste kunnen worden gebruikt in de dagelijkse werkprocessen (toegevoegde waarde voor de klant).”

Voor alle duidelijkheid voor degenen die deze fraaie zinnen niet doorgronden, ‘de klant’ is niet de individuele bijstandsgerechtigde, maar de gemeente. Het Inlichtingenbureau blijkt over gegevensbestanden te kunnen en mogen beschikken van verschillende overheidsorganisaties (waaronder de RDW en de Belastingdienst). Maar uit de zaak die nu in de publiciteit naar voren is gekomen, maakt het Inlichtingenbureau juist geen gebruik van dergelijke gegevensbestanden.

Althans ik mag er even vanuit gaan dat geen enkele overheidsorganisatie (en dus zeker ook het Inlichtingenbureau niet) beschikt over niet-geanonimiseerde boodschappenlijstjes van Albert Heijn. Over het functioneren van het Inlichtingenbureau wordt geen verantwoording afgelegd ten opzichte van enig democratisch gekozen vertegenwoordigend lichaam, het is immers een stichting. Ook bij de ombudsman kan niet worden geklaagd over het functioneren van deze stichting.

Geen incident

Na de toeslagenaffaire bestaat er terecht veel aandacht voor deze zaak. Uiteraard ken ik niet alle details hiervan. Maar wel blijkt dat het niet om een incident gaat en dat dergelijke zaken bij veel gemeenten spelen. Graag vraag ik in deze bijdrage aandacht voor het Inlichtingenbureau. Deze stichting speelt kennelijk een belangrijke rol bij onder andere de doelmatige uitvoering van sociale zekerheidswetten (lees: waaronder de bestrijding van al dan niet vermeende fraude). Voor de ingrijpende bevoegdheden van dit Inlichtingenbureau is het noodzakelijk dat er openheid is over bestaan, rol en functioneren van deze stichting. Klachten zouden aanhangig gemaakt moeten kunnen worden bij de nationale ombudsman (of een andere ombudsinstantie) en er zou democratische verantwoording afgelegd moeten worden over het functioneren van deze stichting.

Meer transparantie dan enkel door middel van termen als ‘digitale deurmat’ en ‘informatieknooppunt’ is dringend gewenst. De consequenties voor individuele burgers zijn duidelijk geworden uit deze treurige zaak van de geschonken boodschappen.

Meer principieel doet zich de vraag voor of het democratisch en rechtsstatelijk verantwoord is dergelijke bevoegdheden onder te brengen bij een private stichting die formeel geen enkele verantwoording verschuldigd is aan vertegenwoordigende lichamen. De vraag stellen is de vraag beantwoorden.

Lees ook:

Politiek slaat alarm over strenge bijstandsregels

De Tweede Kamer wil de menselijke maat terug in de regels voor de bijstand. Aanleiding: een vrouw die de gemeente 7000 euro moest betalen omdat ze elke week een tas boodschappen kreeg van haar moeder.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden