null

OpinieOorlog in Oekraïne

Deze sancties tegen Rusland zijn naïef en dus niet effectief

Sancties werken soms, maar de selectieve strafmaatregelen tegen Rusland helpen niet, waarschuwt Peter van Bergeijk, hoogleraar internationale economie aan de Erasmus Universiteit.

Peter van Bergeijk

De economische strafmaatregelen tegen Rusland worden door westerse leiders omschreven als sancties zonder precedent. Dat is nogal overdreven. Bij de sancties tegen de Iraakse inval van Koeweit in 1990 werden álle buitenlandse tegoeden bevroren en werd een totale olieboycot afgedwongen met een militaire blokkade. Ook sancties tegen Iran in 2012 waren omvattender. Toen werd het internationale bankbetalingssysteem Swift voor het eerst ingezet: alle Iraanse betalingen werden uitgesloten.

Het sanctiepakket dat wordt ingezet tegen Poetin steekt daar mager tegen af: Europa neemt nog steeds energie af, alleen geselecteerde banken worden geblokkeerd en de focus ligt op de kring van Russische oligarchen.

Sancties werken niet altijd, maar soms wel. De sancties tegen de Iraakse dictator Saddam Hoessein werkten niet, hoewel ze economisch ingrijpend en waterdicht waren, omdat hij geen alternatief had: toegeven betekende voor hem – letterlijk – het einde. De sancties tegen Iran werkten wel: de Iraanse opstelling in de nucleaire onderhandelingen en de mensrechtensituatie verbeterden aanvankelijk. Na verloop van tijd paste de economie zich echter aan en verdampten hun gunstige effecten. Sancties moeten snel worden toegepast om effect te kunnen hebben. Uit onderzoek is bekend dat het langzaam aandraaien van de sanctieklem niet werkt.

Weinig geleerd van 2014

De westerse wereld leerde weinig van de ineffectieve sancties tegen de Russische annexatie van de Krim in 2014. Die werkten niet, omdat ze ‘slim’ en ‘gericht’ waren en dus vooral symbolisch. Dat kwam doordat westerse democratieën overeenstemming moesten bereiken over het sanctiepakket en ieder de effecten op de eigen economie probeerde te minimaliseren. De sancties werkten vooral niet omdat het naïef is te denken dat het financieel treffen van oligarchen en topfunctionarissen een bedreiging voor president Poetin betekent. Die heeft de touwtjes in handen en zijn dreigement afvalligen te straffen legt veel meer gewicht in de schaal voor wie wil overleven.

Het huidige sanctiepakket is omvangrijker dan destijds, maar het Westen probeert dit keer wel een economie te treffen die veel beter is voorbereid. De sancties tijdens de Krim-crisis werden namelijk ingesteld toen de Russische economie veel kwetsbaarder was voor buitenlandse economische druk, maar de Russen leerden anders dan het Westen wél van de sancties om de annexatie van de Krim. De mogelijkheid die te escaleren had in 2014 veel meer economisch gewicht, omdat de bilaterale handel tussen de EU en Rusland destijds 22 procent van het Russische BNP beliep – nu is dat 14 procent.

Ook op andere terreinen beperkten de Russen hun afhankelijkheid van het Westen, bijvoorbeeld doordat de Russische Centrale Bank het System for Transfer of Financial Messages (SPFS) ontwikkelde als alternatief voor Swift. Rusland vergrootte zijn weerstand door afhankelijkheden van het buitenland te verkleinen. Ook daarom is in de huidige omstandigheden veel meer economische druk nodig – en wel over de volle breedte van de economische interactie met Rusland.

De inzet is hoger

Brede sancties raken helaas de bevolking, die grotendeels onschuldig is. De onbedoelde gevolgen zijn ingrijpend voor de gezondheidszorg en treffen vooral de zwakkeren. Dat moreel probleem treedt altijd op bij economische sancties en is zeker één van de redenen waarom het gebruik van vooral selectieve strafmaatregelen de afgelopen decennia een hoge vlucht heeft genomen. Voor die terughoudendheid kon men in 2014 nog wel enig begrip opbrengen, maar de inzet voor Oekraïne is nu veel hoger. Bij een geopolitiek conflict waarbij een wereldmacht betrokken is, werken partiële sancties niet.

Het lijkt onvermijdelijk om het economische instrument omvattender, sneller en harder in te zetten dan nu gebeurt.

Lees ook:

Hoe kan het Westen Oekraïne helpen zonder dat de oorlog een kernoorlog wordt?

Het Westen wil geen no-flyzone boven Oekraïne instellen, uit angst voor onhoudbare escalatie. Maar de wereldoorlog is al begonnen, stellen critici. ‘Poetin stopt niet als hij niet gestopt wordt.’

Nog altijd geen Nederlandse bedrijven voor de rechter om schenden Krim-sancties

Sinds de Russische invasie van Oekraïne zijn omvangrijke sancties tegen Rusland afgekondigd. Maar het vervolgen van overtreders blijkt een probleem.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden