Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Demonstreren voor iets dat je eigenbelang overstijgt, dat is ook economie

Opinie

Irene van Staveren

© Maartje Geels
Column

Is het de tijdgeest? Of een signaal van het vastlopen van het economische model? Wat vaststaat is dat ik zelden meeloop in een demonstratie, maar deze week opeens tweemaal op straat mijn stem laat horen. 

Eerst de klimaatmars van Dam tot ­Museumplein. En daarna de lerarenstaking met manifestatie op het Malieveld. De dominante economische theorie heeft wel een verklaring voor een staking, maar niet voor een demonstratie. 

Lees verder na de advertentie
Adam Smith zei het al: Goed met elkaar samenleven is het doel van een goed draaiende economie

Dat komt doordat die theorie redeneert in termen van individuele belangen en niet in gemeenschappen en waarden. Je bent lid van een vakbond en staakt voor hoger loon of betere arbeidsomstandigheden. Toch is dat in deze actieweek maar deels het geval. Zo staken leraren in het basis- en voortgezet onderwijs niet alleen voor hoger loon, maar ook voor vermindering van de werkdruk en regeldruk.

Onzinnig sterke competitie

En de docenten aan universiteiten, zoals ik, staken helemaal niet voor hoger loon. Wij willen, behalve minder werkdruk, een fundamentele herziening van hoe academisch werk wordt gemeten en gewaardeerd. Minder nadruk op, vaak overlappende, publicaties. En we willen af van die onzinnig sterke onderlinge competitie voor veel te weinig onderzoeksubsidies. Dat zijn allebei vormen van tijdverspilling in een bureaucratische ratrace. 

We willen gewoon doen waar we goed in zijn en studenten inspireren en begeleiden, fundamenteel wetenschappelijk onderzoek doen en als het even kan ook maatschappelijk relevant bezig zijn voor de uitdagingen van deze tijd: klimaatverandering, toenemende ongelijkheid en misbruik van digitale data van consumenten, om maar wat te noemen.

En daar ligt de link tussen de twee demonstraties. De eerste gaat zowel over werknemersbelangen als over de betekenis van ons werk. De tweede gaat over het grote geheel waarvan we beseffen dat het zorg vereist en concrete maatregelen, zonder dat burgers met een kleine portemonnee er de dupe van worden. We willen een daadkrachtig kabinet dat niet langer bedrijven uit de wind houdt en verwacht dat burgers zelf wel de energietransitie maken en betalen.

Eigenbelang

Maar de dominante economische theorie zegt dat je beter kunt thuisblijven, omdat jouw ene stem er weinig tot niets toe doet. De straat op gaan, of naar de stembus gaan, is niet rationeel zegt die theorie. Die redenering gaat alleen op als je het puur individueel bekijkt en in termen van eigenbelang. En daar zit de crux. Want collectief kun je wel degelijk iets bereiken en kun je elkaar vinden in iets dat belangenoverstijgend is voor ons ­allen als gemeenschap. Is dat nog economie of zijn we daarmee geheel op het terrein van de politicologie en ­filosofie belandt?

Ja, demonstreren voor iets dat je eigenbelang overstijgt, is ook economie. Adam Smith zei het al, dat het goed met elkaar samenleven het doel is van een goed functionerende economie. Dat die economie voldoende belastinggeld moet opleveren om publieke doelen te financieren. En dat de economie meer is dan de markt en een bureaucratie.

Smith schreef net zo makkelijk over vrijheid en ruil als over zorgzaamheid en sympathie in zijn twee ­belangrijkste boeken. Hij betoogde dat juist door een ­balans tussen de vrijheid van de markt, de regels van de staat en de zorgzaamheid in gemeenschappen de economie pas echt floreert. Demonstreren deed hij niet. Slaapwandelen wel, soms zelfs op straat. Zijn boeken ­laten zien waarom deze week zovelen de straat op gaan. Omdat de balans zoek is geraakt in onze economie en we dat langzaam maar zeker collectief beginnen te ­beseffen.

Irene van Staveren is hoogleraar ontwikkelingseconomie aan de Erasmus Universiteit. Voor Trouw schrijft ze om de week een column over economie.

Deel dit artikel

Adam Smith zei het al: Goed met elkaar samenleven is het doel van een goed draaiende economie