null Beeld
Beeld

ColumnHans Goslinga

Degenen die Rutte klein willen maken, maken hem groot

Na de mislukte formatie van een centrum-links kabinet in het voorjaar van 2003 schreef een landelijke krant dat de vrije val van CDA-leider Balkenende was begonnen. Hij had een jaar eerder dan wel een droomstart gemaakt in de politiek, maar nu was het einde in zicht. De krant verkeek zich op twee wetmatigheden, die verhelderend kunnen zijn voor het zicht op de lopende kabinetsformatie en dan vooral op de positie van VVD-leider Rutte.

Oud-politicus Wallage (PvdA) zei deze week in het tv-programma EenVandaag: ‘Vroeger zag je op de buis wat er in de politiek gebeurde. Nu is wat je op de buis ziet, politiek’. De beeldvorming is een sterke factor geworden, kijk naar de Trump-jaren in de VS, maar toch niet zo sterk dat zij de politieke wetmatigheden sinds de dagen van Machiavelli ongeldig maken. In de politiek draait het om macht en om het vermogen van politici goed van tijd en omstandigheden, waaronder de rol van de media, gebruik te maken.

Na de snelle val van zijn eerste kabinet met de klunzige politieke nazaten van Fortuyn en de mislukte poging een kabinet CDA/PvdA te vormen, was het niet zo moeilijk Balkenende, die van onbekend academicus ineens minister-president was geworden, als brekebeen af te schilderen. Maar zes weken later trad een kabinet van CDA, VVD en D66 aan met Balkenende opnieuw als premier.

‘De vijand zit om je heen’

De christen-democraat ontleende zijn machtspositie aan zijn electorale resultaten als CDA-lijsttrekker. Hij won in 2002 veertien zetels en maakte de partij met 43 zetels opnieuw de grootste. In 2003 won hij er nog een zetel bij. Die resultaten maakten zijn positie een ijzersterke, niet alleen in het krachtenveld, maar ook in zijn eigen partij, die haar oude spilpositie had heroverd en wel uitkeek de kip te slachten die gouden eieren legde.

Dat laatste is voor de positie van een politiek leider het belangrijkste. Gevleugeld is het verhaal van een jong Labourlid dat voor het eerst plaatsneemt in de banken van het Lagerhuis. Hij zegt tegen een ervaren collega naast hem dat hij blij is de vijand nu recht tegenover zich te zien. De oudere fluistert in zijn oor: ‘Vergis je niet, jongen, de vijand zit om je heen’.

Balkenende had destijds op sommige momenten vanuit eigen gelederen iets meer te vrezen dan Rutte nu. Maar in 2003 was het al snel duidelijk dat het CDA geen trek had in samenwerking met de PvdA. Toen de formatie net niet brak op de politieke steun van het demissionaire kabinet-Balkenende I aan de Amerikaans/Britse inval in Irak, vertrouwde een vooraanstaande CDA’er me toe: ‘Dan breekt het op de financiën’. Aldus geschiedde. Niks vrije val, er lagen nog vijf jaar als premier in het verschiet.

De spilpositie in het krachtenveld vereist dat de sleutel van de macht de goede kant wordt opgedraaid. Balkenende had destijds een reëel alternatief, hij kon kiezen, zoals het CDA in de goeie, ouwe tijd gewend was. Rutte heeft geen keuze. Hij kan niet over rechts, niet met de stelselvijandige en obscure PVV en niet met de herrieschoppers in of net buiten de boreale ballenbak. Voor het ontwikkelen van bestuurskracht is hij al sinds de breuk met de PVV in 2012 aangewezen op het geamputeerde krachtenveld. De andere partijen in dit verkleinde midden kunnen redelijkerwijs niet zonder de VVD.

Alle ogen waren gericht op kwatta

Deze omstandigheid verklaart voor een belangrijk deel dat macht en tegenmacht niet meer op een natuurlijke wijze werken, het debat stolt en bestuurlijk Den Haag in de greep raakt van bevangenheid. Ons coalitiebestel functioneert nog wel, maar het ademt niet meer. Dat het nog functioneert, is voor een belangrijk deel te danken aan de duivelskunstenaar Rutte. Dat het niet meer ademt, laat de keerzijde van deze medaille zien. Rutte is de spilfiguur geworden in de Haagse politiek, de man om wie alles draait; tegelijk verbeeldt hij daardoor ook alles wat er niet deugt en lijkt hij een obstakel voor de vorming van een nieuw kabinet.

De paradox is dat voor zover hij in zijn opereren presidentiële trekken heeft gekregen, de andere partijen daar ongewild sterk aan bijdragen. Rutte stond deze week in het Kamerdebat over het eindverslag van informateur Tjeenk Willink 154 minuten achter het katheder om zijn ideeën over een andere bestuurscultuur toe te lichten. De andere fractieleiders staken hun verhaal af in de afgesproken vier minuten en zwegen over hun eigen ideeën of verwezen gemakzuchtig naar hun verkiezingsprogramma. Alle ogen waren gericht op kwatta.

Conclusie: de anderen willen van Rutte af, maar kunnen niet om hem heen. Sommige fractieleiders spraken hem in het debat aan als ‘premier’, terwijl hij er stond als collega- fractieleider van de VVD. Niet onbegrijpelijk en tekenend voor zijn positie, naar een bijbels beeld ‘van zijn schouders en opwaarts hoger dan al het volk’. Degenen die hem klein willen maken, maken hem groot.

Hans Goslinga schrijft elk weekend een beschouwing over de staat van onze politiek en onze democratie. Lees ze hier terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden