ColumnJamal Ouariachi

Defensie voert nogal wat manipulerende missies uit in naam der vrijheid

Hoe beperk je het aantal burgerdoden in oorlogssituaties? Geen overbodige vraag na de politieke rel van de afgelopen maanden over de Nederlandse lucht­aanval op de Iraakse stad Hawija in juni 2015. Er vielen zeker zeventig burgerslachtoffers.

Een alternatief voor bommen en granaten is ­psychologisch wapentuig. NRC onthulde afgelopen weekend dat Defensie in het voorjaar van 2017 in Irak voor het eerst werkte met een speciale techniek voor het onderzoeken en beïnvloeden van ­gedrag van groepen burgers: Behavioural Dynamics Methodology (BDM). Nederlandse militairen probeerden met die methode Irakezen in en rond ­Mosul aan hun kant te krijgen in de strijd tegen IS. Met effect. Dankzij de hulp van beïnvloede jongemannen waren ‘de bombardementen op IS die ­zomer preciezer’, waardoor ‘collateral damage is ­verminderd’.

Minder collateral damage, minder burgerdoden. Daar kan niemand tegen zijn, al staan in de BDM-cursusteksten naar het schijnt nogal onfrisse aanbevelingen. Zo wordt ‘het bespelen van menselijke angsten’ gezien als ‘een heel betrouwbare manier om gedrag te veranderen’.

Psychologische oorlogsvoering, propaganda en andere ­vormen van beïnvloeding zijn natuurlijk van alle tijden, maar zeker nu bijvoorbeeld Russische trollenlegers ­wereldwijd politieke invloed proberen uit te oefenen, zijn nieuwe technieken welkom.

‘Van storming en forming naar norming’

Wel jammer dat Defensie de BDM-methode kocht van de Britse SCL Group, het moederbedrijf van Cambridge Analytica. Beide ­databedrijven gingen begin 2018 failliet na een schandaal rond hun dubieuze en ondoorzichtige rol in ­onder meer de verkiezingscampagne van Donald Trump in 2016 en de Leave-campagne in de aanloop naar het brexit-referendum.

Vreemd ook dat Defensie de BDM-techniek nadien is blijven gebruiken. Zeker omdat er nog andere bezwaren aan kleven. In NRC zegt hoogleraar Liesbeth Zegveld, gespecialiseerd in oorlogsrecht: “Het idee van oorlogsrecht is dat burgers onschuldig zijn en dat moeten blijven. Door hun gedrag te beïnvloeden, waardoor ze jou helpen, maak je hen tot partij. Of IS kan dat zo zien, waardoor ze risico’s lopen.”

Landmachtbaas Martin Wijnen erkent dat er ­regels moeten komen voor gedragsbeïnvloeding: “We gaan nu van storming en forming naar norming”. Dat klinkt een beetje als ‘eerst doen, dan denken’, geformuleerd in de holle retoriek van ­managementgoeroes, maar los van het oorlogsrecht werpt de BDM-aanpak een diepere ethische vraag op.

Angst en vrijheid

Defensie voert nogal wat van haar missies uit in naam der vrijheid. Paradoxaal genoeg ondergraven militairen juist de vrijheid van mensen wanneer zij hen manipuleren met ondoorzichtige beïnvloedingstechnieken. Angst oproepen heeft weinig te maken met het brengen van vrijheid.

Goed, dat mag filosofische collateral damage zijn en die is vast en zeker te verkiezen boven burger­doden. Toch mag een organisatie die anderen met militaire middelen moreel de maat neemt, vooraf wel ietsje dieper nadenken over de eigen moraal.

Of zeg maar norming.

Schrijver Jamal Ouariachi vervangt deze zomer samen met Marianne Zwagerman columnisten Sylvain Ephimenco en Stevo Akkerman. Lees hier eerdere columns van Ouariachi terug.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden