OpinieADHD

De ‘ziekte’ ADHD bestaat dankzij een afspraak, gemaakt aan de vergadertafel

null Beeld Trouw
Beeld Trouw

Niet de natuur bepaalt wat ziekte is, maar vooral de mens doet dat, zeker in de ggz, betoogt huisarts en docent Pieter Barnhoorn, naar aanleiding van een artikel over de diagnosticering van ADHD.

Het ontroerende verhaal van Anna die de diagnose ADHD krijgt en de ontluisterende verhalen van oud-werknemers van ADHDcentraal (de Verdieping, 1 april) ‘staan voor een groter probleem binnen de ggz’. Gek genoeg blijft het grootste probleem binnen de ggz onbesproken. Dat is het spreken in classificaties van DSM, het systeem waarmee psyschiatrische diagnoses gesteld worden, alsof die realiteit zouden zijn. DSM-classificaties zijn echter geen entiteiten die al bestonden voor ze werden ‘ontdekt’. Diagnoses zijn geen blinde biologische waarheden. Wat gelden mag als ziekte, wordt bepaald aan de vergadertafel.

De openingszin is veelzeggend “De duidelijkheid van de diagnose was prettig, maar al gauw begon Anna te twijfelen: heb ik wel echt ADHD, is het niet iets anders?” Let op de termen: een ‘diagnose’ ADHD en ADHD ‘hebben’. En verderop de ADHD specialisten: ‘driekwart van de mensen met ADHD heeft ook een andere stoornis’ en ‘het is de vraag of afwijkingen ook echt door ADHD komen’.

Geen natuurlijk gegeven

Wat gaat hier mis? Hier wordt over ADHD gesproken alsof het een ziekte zou zijn, die echt zou bestaan. Maar ADHD ‘bestaat’ niet. Ziekten, ook lichamelijke ziekten, zijn geen natuurlijk gegeven. De natuur ­bepaalt niet wat een ziekte is. Mensen bepalen wat ziek mag heten. Dat realiseren we ons wanneer overijverige dokters cholesterolwaarden weer eens naar beneden bijstellen, met duizenden nieuwe patiënten als gevolg. Of wanneer een ziekte ­gelukkig wordt wegvergaderd, zoals bijvoorbeeld homoseksualiteit in 1973. Wetenschappers en artsen ­geven tijdens hun vergaderingen de werkelijkheid mede vorm.

Hoe kijken we in de ggz tegen ziekten aan? Dat begint al bij het woord diagnose: een Grieks samengesteld woord, waarbij ‘dia’, ‘ergens doorheen’ betekent en ‘gnos’ zoveel als ‘kennen of begrijpen’. Bedrijf je diagnostiek, dan zie je dus dwars door de dingen heen. Stel je een ­diagnose, dan begrijp je hoe de vork in de steel zit. Dat is hoe veel leken, maar ook veel psychologen en zelfs dokters naar ziekten kijken. Zoals biologen in de natuur op zoek gaan naar nieuwe soorten, zo gaan medische wetenschappers op zoek naar onontdekte ziekten. Eerst zien ze nog in raadselen, maar door noeste wetenschappelijke arbeid krijgen ze het plaatje compleet. Daarna scholen ze psychologen en dokters, zodat ook die in hun spreekkamers ­diagnoses als ADHD leren stellen bij hun patiënten.

Maar dat alles is niet zonder ­gevaar. Allereerst kunnen we ermee suggereren dat er achter de diagnose een biologische werkelijkheid zou schuilgaan. Voor ADHD is dat niet zo. Verder suggereert het woord ­diagnose dat de ‘symptomen’ van ADHD tot het exclusieve domein van de geneeskunde behoren. ­Diagnosen zijn echter tijd- en ­cultuurgebonden afspraken.

Troost en erkenning

Hoewel een diagnose ontegenzeglijk troost en erkenning kan bieden (al kan het ook stigmatiseren) blijft het belangrijk om met open vizier naar dit, in essentie maatschappelijk ­fenomeen te kijken en niet alleen door een beperkend medisch denkraam. Bovendien wordt de ziektenaam in de praktijk vaak ziekteoorzaak. Vermeend afwijkend gedrag wordt hernoemd tot ADHD en voor je er erg in hebt, wordt ADHD de oorzaak van die klachten. “Ik kan me slecht concentreren, omdat ik ADHD heb.”

De titel boven het inleidende stuk ‘ADHD-instelling maakt zich schuldig aan overdiagnosticeren’ leidt de aandacht af van het echte probleem. Het zijn de psychologen en dokters die overdiagnosticeren. Dat doen ze naar eer en geweten en ze voorzien in een behoefte. Toch zouden ze hun inspanningen beter kunnen besteden aan mensen leren het leven te leven zonder een ­diagnose.

Lees ook:

In de ADHD-fabriek is de diagnose binnen één dag gesteld

Je zou het een ADHD-fabriek kunnen noemen: bijna niemand gaat zonder diagnose naar buiten. Het gaat de instelling ADHDcentraal voor de wind, maar op de werkwijze is wel wat af te dingen, zeggen cliënten en oud-medewerkers.

Oud-werknemers over instelling: ‘Er werd zoveel mogelijk ADHD vastgesteld, tenzij het écht iets anders was’

De ggz-instelling ADHDcentraal is lucratief en succesvol, maar oud-werknemers en cliënten hebben flinke kritiek op de snelheid waarmee diagnoses worden gesteld en de wijze van declareren.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden