ColumnStevo Akkerman

De Wit-Russen verdienen onze steun als de waarheid ons lief is

Nooit is de onderdrukking in een totalitaire staat wreder dan wanneer die staat de burger dwingt zichzelf te onderdrukken, dat wil zeggen: zichzelf te verloochenen. En als dat in het openbaar gebeurt, is het helemaal verschrikkelijk.

Uit Wit-Rusland komen nu al dagenlang beelden waar je de rillingen van krijgt – overal mannen in zwarte pakken die lukraak mensen oppakken en in busjes afvoeren, een binnenplaats van een politiebureau vol arrestanten, liggend op hun buik, vrachtwagens die demonstranten omver rijden. Maar wat gisteren volgde, was nog pijnlijker: de videoverklaring van Svetlana Tichanovskaja, opgenomen in het kantoor van de centrale kiescommissie. De vrouw die het opnam tegen president Alexander Loekasjenko, las op monotone wijze een tekst voor van papier. “De mensen van Wit-Rusland hebben hun keuze gemaakt”, klonk het. “Ik vraag u de confrontatie met de politie niet aan te gaan, het plein te verlaten, uw leven niet in gevaar te brengen. Zorg goed voor uzelf en uw dierbaren.”

Waren het haar eigen woorden? Dan toch niet uit vrije wil. Of waren ze gedicteerd door de geheime dienst, hier nog altijd KGB geheten? Welke bedreigingen had ze ondergaan? Ze hintte naar gevaar voor haar kinderen, en daarnaast is er het lot van haar man, die sinds mei gevangen zit. Hoe dan ook, niemand zal denken dat dit Tichanovskaja’s eigen boodschap was, dat weten de Wit-Russische autoriteiten natuurlijk ook. Waarom publiceren ze deze video dan zo gretig? Om te laten zien dat zelfs een Tichanovskaja in moreel opzicht gebroken kan worden, en dat je het spel maar beter mee kunt spelen, anders ben jij de volgende.

Uit pure angst het hoofd buigen

Het hele idee van verkiezingen in Wit-Rusland is zo’n spel, net als in andere dictaturen. Er is geen enkele alleenheerser die zegt: Ik wil de macht voor mijzelf alleen, want dat vind ik nu eenmaal prettig, daarom ben ik de baas en jullie niet. Nee, er is altijd een verhaal nodig – hoe vals ook – dat de band tussen het volk en de grote leider legitimeert, en verkiezingen dienen om dat verhaal te bevestigen. Dit spel maakt het de geknechte onderdanen ook gemakkelijker hun juk publiekelijk te aanvaarden: niemand hoeft hardop te bekennen uit pure angst het hoofd te buigen, er is altijd dat grotere verhaal om je achter te verschuilen.

Václav Havel heeft dit mechanisme prachtig beschreven aan de hand van een groenteboer, die in zijn etalage de tekst plaatst: ‘Proletariërs aller landen, verenigt u’. Geen mens gelooft dat het de groentenboer gaat om welke proletariër dan ook, dat is ook niet de boodschap. De boodschap is: ik leg me neer bij het communistische systeem, anders krijg ik problemen. Het is het mechanisme van de leugen, en in een totalitair regime weet iedereen dat iedereen liegt, ook de dictator weet dat, daarom is hij altijd bang voor zijn burgers. Er kan zomaar een moment komen dat ze zich niet meer kunnen bedwingen en kiezen voor de waarheid. Dat is, zei Havel, de macht van de machtelozen.

Welnu, dit is zo’n moment en de Wit-Russen verdienen onze steun als de waarheid ons lief is.

Drie keer per week schrijft Stevo Akkerman een column waarin hij de ‘keiharde nuance’ en het ‘onverbiddelijke enerzijds-anderzijds’ preekt. Lees ze hier terug. Abonneer je op zijn column in onze mobiele app en lees hem als eerste.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden