Beeld Trouw

ColumnHans Goslinga

De VVD zit breeduit op de plek van het CDA

Weinig voorspellingen hebben zo’n lang leven als die van de politieke historicus Joop van den Berg over het lot van het CDA. ‘Op z’n best wordt het een kwestie van sterven in elkaars armen’, schreef hij in 1974, toen het nog zes jaar zou duren alvorens de katholieke KVP, de gereformeerde ARP en de hervormde CHU een nieuw gezamenlijk leven begonnen in het CDA.

De partij bestaat vandaag veertig jaar en er zit nog altijd leven in. Van den Berg erkende vijftien jaar terug al in deze krant dat hij zich destijds had vergist in de veerkracht van de christen-democraten. Maar daarmee was zijn voorspelling nog niet onjuist gebleken, zei hij, hooguit duurde het stervensproces langer dan hij had verwacht. ‘De ontkerkelijking gaat door, dus het CDA zal het meer en meer van andere kwaliteiten moeten hebben dan zijn aantrekkingskracht op gelovigen.’

Dat was in lijn met wat Van den Berg midden jaren zeventig zag als de voornaamste oorzaak van het ondergaande christelijke midden, de ontzuiling. De gevolgen daarvan strekten in zijn ogen verder dan het lot van één stroming; zij lieten een omvattender ‘crisis in de politiek’ zien, de titel van het boek dat hij samen met de politicoloog Henk Molleman schreef.

De auteurs meenden dat met de ontzuiling de ratio aan het principe van evenredige vertegenwoordiging ontviel. Voor dit stelsel en daarmee ook voor de ‘wonderlijke soort van compromispolitiek’ was geen bestaansreden meer. Liever een stelsel dat politieke blokvorming zou stimuleren, bijvoorbeeld door invoering van een districtenstelsel, zoals vóór 1918, toen ofwel een liberaal blok ofwel een christelijk blok Nederland regeerde.

Polarisatie loont niet

Wie veronderstelde dat Van den Berg en Molleman aldus een wetenschappelijk kontje gaven aan de strategie van hun partij, de PvdA, vergisten zich. De PvdA poogde in die tijd de ondergang van het midden te versnellen door een harde polarisatie die de dolende christelijke kiezers tot een keuze voor links of rechts zou dwingen. Een domme strategie, aldus de auteurs, want de afvallige gelovigen werden niet politiek gedreven en zaten al helemaal niet te wachten op een nieuwe zuil met alle scherpslijperij van dien.

Sterker nog, de heftige polarisatie versterkte juist de behoefte aan een middelende partij en liet het midden dus intact, en daarmee de spilfunctie van de christen-democraten. Had de PvdA maar beter naar Van den Berg geluisterd, dan was ‘dat tweede kabinet-Den Uyl’ er wel gekomen. De harde les was: polarisatie loont niet. De PvdA ondervond dat in de beruchte formatie van 1977, de PVV in 2012. Je kunt niet vol op het orgel gaan en samenwerken tegelijk. Des te wonderlijker dat een tweedeling nog altijd, recentelijk door de staatscommissie-Remkes, als een remedie wordt gezien voor de kwalen van ons coalitiebestel. Des begrijpelijker ook, in weerwil van de profetieën, dat het CDA nog altijd bestaat.

Het vernuft in het stelsel van evenredige vertegenwoordiging is dat het uitnodigt of dwingt tot samenwerking. Als je terugkijkt, zie je dat Nederlandse politici er altijd in geslaagd zijn een werkzaam midden te vinden als basis van het landsbestuur. Niet zelden was dat een nieuw avontuur, zoals de christelijk-liberale coalitie onder Colijn in de jaren dertig, het rooms-rood onder Drees in de naoorlogse jaren, paars onder Kok in de jaren negentig en de hybride coalities onder Rutte.

Over de poldergeest wordt onterecht vaak smalend gedaan

Over de poldergeest wordt vaak smalend of meewarig gedaan, maar juist deze geest vormt een rode draad in onze politieke geschiedenis. Het CDA zelf verloor dat grondpatroon uit het oog, toen het in 2010 besloot tot samenwerking met VVD en PVV op basis van een program dat beoogde exclusief ‘rechts Nederland’ te behagen. Wilders verklaarde na de formatie ook nog eens openlijk: ‘Ik ben niet zo van het bruggen slaan’. Dat was recht in het politieke hart van het CDA, dat in een ontzuilde omgeving juist aan deze kwaliteit zijn voornaamste bestaans­reden ontleent.

Toen Van den Berg zijn voorspelling deed had je links de PvdA, rechts de VVD en in het midden de christen-democraten. Nu verdringen deze partijen zich in het midden, dicht bij het grondpatroon in het politiek-sociale leven van dit land, de PvdA en het CDA veel kleiner dan voorheen. De VVD heeft het sterkst van de ontzuiling geprofiteerd en posteert zich breeduit in het centrum met een breed profiel. Daarin ontbreken zelfs christelijke en sociaal-democratische noties niet. Rutte beklemtoonde deze week in de Kamer opnieuw de rol van de staat als schild voor de zwakke en verheffer van wie achterligt. Ga er maar aan staan als rivalen.

Het CDA is sinds de dwaling in 2010 zijn exclusieve positie in het midden kwijt. Maar de partij leeft nog en hoeft met haar talenten, structuur en geschiedenis niet beducht te zijn in het door Van den Berg gegraven graf te vallen.

Hans Goslinga schrijft elk weekend een beschouwing over de staat van onze politiek en onze democratie. Lees ze hier terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden