null

OpinieArtikel 23

De vrijheid van onderwijs heeft de verschillen in Nederland alleen maar vergroot

Thorbecke was tegen, maar de vrijheid om eigen scholen te stichten kwam er toch. De historie laat zien dat dit de verschillen tussen groepen alleen maar heeft aangewakkerd, aldus Carel Verhoef.

Erik Borgman becommentarieert in Trouw van 8 oktober het advies van de Onderwijsraad over de omgang met de vrijheid van onderwijs. Borgman benadrukt dat de bedoeling achter de vrijheid van onderwijs ooit was om vanuit uiteenlopende visies bij te dragen “aan de beste en meest inclusieve Nederlandse samenleving die op dat moment mogelijk is. (–) Het Nederlandse denken over de vrijheid van onderwijs is er juist vanouds op gebaseerd dat we vanuit onze verschillen tot eenheid komen.”

Dit is een geheel nieuwe kijk op de ontstaansgeschiedenis van het bijzonder onderwijs. Ons duale onderwijsbestel (openbaar naast bijzonder onderwijs) is een product uit de negentiende eeuw. De meeste rooms-katholieken en orthodox-protestanten konden zich niet vinden in de school voor alle gezindten, de gemengde school van 1806. De rooms-katholieken vonden de gemengde school veel te protestants en de orthodox-protestanten wilden een herstel van de school uit de tijd van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden (1588-1795) waar zij de dienst uitmaakten.

Geen ‘secteschooltjes’, want die bedreigden de nationale eenheid

In de aanloop naar de grondwetsherziening van 1848 heeft de liberaal Thorbecke de vrijheid van onderwijs niet in zijn voorstellen opgenomen. Hij wilde geen richtingenscholen, geen ‘secteschooltjes’, want die bedreigden de nationale eenheid. Rooms-katholieken en orthodox-protestanten hebben toen via een ‘buitenparlementaire actie’, onder andere via een artikel in het dagblad De Tijd, de Grondwetscommissie ‘bewerkt’ om naast andere vrijheden ook de vrijheid van onderwijs in de grondwet op te nemen.

Zij interpreteerden die als het recht van ouders om eigen scholen te stichten waar de leerlingen hun religieuze en maatschappelijke opvattingen werden aangeleerd. De school als verlengstuk van godsdienstige opvoeding door kerk en gezin.

De liberalen hadden in 1848 een ander uitgangspunt. Voor hen kwam de vrijheid van onderwijs tegemoet aan het vrije ondernemerschap van een gediplomeerde onderwijzer om zelf een school te beginnen. Een beroepsrecht en geen ouderrecht.

Van een streven naar eenheid was geen sprake. Integendeel, de vrijheid van onderwijs betekende een splijtzwam in ons onderwijsbestel en in de hele Nederlandse samenleving. Rooms-katholieken en orthodox-protestanten stichtten hun eigen scholen, waarmee zij benadrukten hoezeer zij van andere geloofsopvattingen verschilden. De vrijheid van onderwijs legde aldus de kiem voor wat later de verzuiling genoemd zou worden en waar Abraham Kuyper omstreeks 1880 de beslissende stoot toe zou geven.

Scholen voor rozenkruisers, transcendente meditatie en hernhutters

Het onderwijs werd de bakermat en het model voor de verzuiling van de rest van Nederlandse en de basis voor de segregatie langs religieuze scheidslijnen. Daarmee werd de verzuiling van het Nederlandse onderwijsbestel de keerzijde van de grondwettelijke vrijheid van onderwijs.

Aan de onzalige verzuiling kwam pas in de jaren zestig van de vorige eeuw een einde, behalve bij het onderwijs. Daar zitten wij dankzij artikel 23 van de grondwet met een almaar verder uitdijende versplintering door het oprichten van scholen voor elke godsdienstige richting die daar behoefte aan heeft.

Zo bestaan er nu rooms-katholieke, protestants-christelijke, reformatorische, evangelische, interconfessionele, gereformeerd-vrijgemaakte, humanistische, orthodox- en liberaal-joodse, orthodox- en liberaal-islamitische, algemeen-hindoeïstische, janmavadisch-hindoeïstische, karmavadisch-hindoeïstische scholen, maar ook ‘vermeende’ Gülenscholen en scholen voor rozenkruisers, transcendente meditatie, hernhutters en Baghwan-aanhangers.

Vóór de grondwetsherziening in 1848 door het parlement werd aangenomen, waarschuwde de Algemene Synodale Commissie van de Nederlands Hervormde Kerk de koning: “De vrijheid van onderwijs zal met één slag de schoonste parel aan Uwer Majesteits kroon verbrijzelen”. Dat was de gemengde school van 1806, de school voor alle gezindten, gelovigen en ongelovigen.

Lees ook:

Laat scholen zelf bepalen wat hun kernwaarden zijn

Door vast te leggen welke kernwaarden scholen moeten onderschrijven, denkt de Onderwijsraad discriminatie tegen te gaan. Maar zo zulke bemoeienis sluit alternatieven juist buiten, denkt Erik Borgman, adviseur van adviseur van vereniging van katholiek en christelijk katholiek en protestant onderwijs Verus.

PvdA wil Grondwet wijzigen zodat scholen leerlingen móeten accepteren

De PvdA wil de vrijheid van onderwijs, artikel 23 van de Grondwet, moderniseren en vindt VVD en D66 aan haar zijde. Aan de formatietafel ligt deze kwestie gevoelig bij de christelijke partijen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden