Opinie

De uitslag van een referendum weerspiegelt niet altijd de wil van het volk

Beeld ANP

Hans Nentjes - Nederlander, staatsrechtelijk geïnteresseerd en al dertig jaar woonachtig in Zwitserland - ziet dat politieke partijen in toenemende mate naar referenda grijpen als ze hun zin niet krijgen.

Matthijs Tieleman adviseert om het referendum bindend te maken. Hij argumenteert dat de directe inspraak op controversiële wetten de legitimiteit van het algemene bestuur vergroot en dat het bindend referendum de duidelijke stelregel heeft dat de regering elke uitslag moet accepteren. Dit zou instabiliteit voorkomen en zo wordt ook recht gedaan aan de wil van het volk. Ook de opkomstdrempel zou moeten verdwijnen.

Hij haalt Zwitserland aan als voorbeeld waar het bindend referendum zonder opkomstdrempel prima werkt. Ik woon al lang in Zwitserland en heb de beleving van het referendum de laatste jaren zien veranderen. Er zijn wettelijk verplichte referenda, maar ook facultatieve referenda (als reactie op door het parlement genomen besluiten) en referenda naar aanleiding van een volksinitiatief.

Initiatiefvermoeidheid

Steeds vaker zie je dat een politieke partij dreigt zo'n initiatief te starten als ze haar zin niet krijgt. Tegelijkertijd ontstaat er een soort initiatiefvermoeidheid en wordt in de pers soms gesproken over 'uitholling' van het initiatiefrecht. Er is geen opkomstplicht. Bij veel referenda over een onderwerp dat niet leeft bij de bevolking is de opkomst laag. Je kunt je afvragen of de uitslag dan de wil van het volk weerspiegelt. Ook komen referenda relatief makkelijk tot stand, omdat het vereiste aantal handtekeningen gemakkelijk te verzamelen is.

Kortom de Zwitserse situatie is niet een-op-een vergelijkbaar met de Nederlandse, nog afgezien van het feit dat deze vorm van directe democratie al eeuwen in de Eidgenossenschaft (confederatie) is verankerd. Dit betekent niet dat referenda in Nederland niet gehouden zouden moeten worden. Organiseer ze echter op een manier die recht doet aan het belang van een onderwerp voor de bevolking, aan de rol van de regering en het parlement, aan de wil van (een deel van) de bevolking, maar zeker ook aan de mogelijkheid, onder voorwaarden, de uitslag bindend te maken

Ik geef een ruwe schets van een mogelijkheid. Een initiatief voor een referendum kan pas tot stand komen als minstens een nog te bepalen percentage (stel tussen 5 en 10 procent) van de stemgerechtigden tekent. Daarna is de situatie als volgt.

Is de opkomst minder dan 30 procent, dan is de uitslag ongeldig.

Bij een opkomst tussen 30 en 60 procent is het referendum raadgevend.

Boven 60 procent is de uitslag bindend.

Oeverloze discussies

Om oeverloze discussies te voorkomen, kan men overwegen een referendum pas aan te nemen als bijvoorbeeld 55 procent (duidelijke meerderheid) voor dan wel tegen is. Op deze manier heeft het referendum in bepaalde situaties werkelijk een raadgevend karakter. Immers heeft slechts maximaal 33 procent van de stemgerechtigden zich dan achter het onderwerp geschaard, wat niet de wil van een groot deel van het volk weerspiegelt. Maar het is belangrijk genoeg voor de regering de zaak nog eens kritisch te bekijken. Bij een opkomst onder 30 procent is dit maximaal 16,5 procent van de stemgerechtigden, wat zeker niet de volkswil weerspiegelt. Ook is te overwegen in de wet vast te leggen over welke onderwerpen een referendum mogelijk is.

In deze ruwe schets bestaat dus de mogelijkheid voor het volk 'in te grijpen', maar die komt alleen tot leven als voldoende stemgerechtigden zich ervoor hard maken. Natuurlijk zijn de percentagegrenzen arbitrair. Je zou bijvoorbeeld ook kunnen zeggen dat het bindende karakter pas bij 66,6 procent (twee derde) opkomst ontstaat.

Lees ook: De lange, slingerende weg van het referendum door de Nederlandse politiek

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden