null

OpinieSchandalen

De toeslagenaffaire kreeg ten minste politieke gevolgen, Dieselgate niet

Beeld

De overeenkomsten tussen de Toeslagenaffaire en Dieselgate, het gesjoemel met de uitstoot van dieselauto’s, zijn opvallend. Maar er is een belangrijk verschil: na de Toeslagenaffaire trad het kabinet af, terwijl er geen enkele minister of Eurocommissaris verdween na Dieselgate, aldus onderzoeksjournalist Peter Teffer.

Een parlementaire onderzoekscommissie die vaststelt dat zo’n beetje iedere betrokken instantie heeft gefaald; die constateert dat de informatiehuishouding niet op orde is; dat het parlement niet goed werd geïnformeerd. Bij die omschrijving denkt de lezer waarschijnlijk meteen aan de Parlementaire ondervragingscommissie Kinderopvangtoeslag, die in december het rapport Ongekend onrecht publiceerde.

Het zou ook een nauwkeurige omschrijving zijn van de commissie van het Europees Parlement die in 2016 onderzocht hoe grootschalig gesjoemel met de uitstoot van dieselauto’s kon gebeuren. Ik volgde destijds de parlementaire hoorzittingen over dat schandaal, dat al snel Dieselgate heette.

Er dringen zich allerlei overeenkomsten op tussen de twee affaires, zoals hoe waarschuwingen de weg naar boven niet vonden. Zorgen dat autofabrikanten mogelijk de verplichte uitstoottest voor de gek hielden, werden door EU-ambtenaren per e-mail rondgestuurd. Toch hielden de ambtelijke top en de toenmalige Eurocommissaris vol dat dergelijke signalen hen nooit hadden bereikt. Nationale toezichthouders die de autoindustrie moesten controleren, wezen verwijtend naar de Commissie, die de bal weer terugkaatste.

De toeslagencommissie hoorde ‘met verwondering’ van premier Rutte dat op zijn ministerie vrijwel niets werd opgeschreven. Herkenbaar. Ook de Brusselse werkgroep die een nieuwe uitstoottest moest ontwikkelen, maakte geen notulen, wat tot eindeloze vertragingen leidde. En net als Haagse parlementsleden ondervonden ook hun Brusselse collega’s tegenwerking bij verzoeken om informatie. Europarlementariërs die ambtenaren wilden ondervragen, kregen de relevante documenten soms pas van de Europese Commissie als de hoorzitting al voorbij was.

De slachtoffers van Dieselgate zijn anoniem

Natuurlijk, inhoudelijk betreft het twee totaal verschillende schandalen. Veel slachtoffers van de toeslagenaffaire hebben een gezicht gekregen, de slachtoffers van Dieselgate zijn anoniem. Luchtverontreiniging is een indirect en cumulatief probleem: de giftige stikstofoxiden die schade aanrichtten in menig long hebben geen Volkswagenlogo.

En hoewel een van de belangrijkste conclusies was dat publieke toezichthouders en de Europese Commissie hadden gefaald in hun taak emissienormen te handhaven, had Dieselgate zijn oorsprong in de gewetenloosheid van autofabrikanten. Bedrijven besloten dat het veroorzaken van extra volksgezondheidsschade minder zwaar woog dan de wens kosten te besparen op uitstootfilters. Voor de toeslagenaffaire was geen private sector nodig.

Opvallend zijn vooral de verschillen wat betreft de politieke gevolgen, die de Europese bestuurslaag onderscheidt van de nationale. Ongekend onrecht was aanleiding voor het kabinet om het ontslag in te dienen. De conclusies van de Enquêtecommissie emissiemetingen in de automobielsector kostten niemand de kop.

Dat lag niet aan de conclusies van het Europees Parlement, dat vond dat er sprake was geweest van ‘wanbeheer’. Maar geen enkele minister of Eurocommissaris trad af.

Wanneer je de formele reacties van lidstaten en de Europese Commissie op de conclusies van het Europees Parlement leest, zie je weinig zelfreflectie. Die houding zie ik als EU-verslaggever telkens terug: vooral de Europese Commissie kan maar moeilijk toegeven dat iets op Europees vlak niet goed gaat. Alsof elke erkenning van een fout een cadeautje is voor eurosceptici. Er is een reflex tegen EU-kritiek die de vorm krijgt van eenzijdige jubelverhalen over de EU.

Eigenlijk toont die reflex juist aan dat de EU als ‘vierde bestuurslaag’ nog altijd niet politiek volwassen is. Dat is het grote verschil met Den Haag. De toeslagenaffaire liet een kolossaal falen zien van de Rijksoverheid. Maar het heeft niet geleid tot een pleidooi om de uitvoering van het toeslagenstelsel dan maar te regelen op provinciaal of gemeentelijk niveau.

Lees ook:

‘Aan EU-wetten voor diesels geen gebrek, maar de uitvoering ontbreekt’

Journalist Peter Teffer dook een jaar lang in het dieselschandaal en schreef een onthutsend boek.

Geen EU-toezicht tegen autogesjoemel

Waar de Amerikanen een onafhankelijke toezichthouder hebben die controleert of auto’s wel netjes aan de milieuregels voldoen, moet de EU het voorlopig zonder stellen. Een krappe meerderheid in het Europees Parlement stemde gisteren tegen de instelling van een Europees agentschap voor toezicht op autokeuringen en uitstootnormen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden