ColumnStevo Akkerman

De toeslagenaffaire is niet het enige voorbeeld van gestold wantrouwen jegens de burger

Ruud Lubbers zei het over regeerakkoorden, maar je zou het op de hele democratie kunnen betrekken: het is een systeem van gestold wantrouwen. In de wetenschap dat alle macht corrumpeert, hebben we iets bedacht om de macht te controleren, zodat de burger niet is overgeleverd aan willekeur. Dit systeem werkt heel behoorlijk, vooropgesteld dat de macht de zaken niet omdraait en het bestuur een kwestie wordt van gestold wantrouwen jegens de burger.

Dat gevaar bestaat wel degelijk, sterker nog, het gebeurt gewoon, ook in Nederland. De toeslagenaffaire is er het meest hemeltergende voorbeeld van, maar je ziet het ook elders. Wat die toeslagen betreft: het lijkt erop dat de Belastingdienst niet zomaar ontspoorde in de jacht op vermeende fraudeurs. Dan zou het ‘slechts’ een kwestie zijn van een losgeslagen uitvoeringsorganisatie, maar nee, er was politieke rugdekking. Uit documenten die deze week eindelijk de Tweede Kamer bereikten – we gaan van onthulling naar onthulling steeds voort – blijkt dat staatssecretaris Menno Snel op de hoogte was van een interne memo uit 2017 waarin al stond dat ouders ten onrechte waren aangepakt. De Belastingdienst handelde laakbaar en onrechtmatig, oordeelde de eigen juridische expert. Maar met dat oordeel gebeurde niets en het werd stilgehouden, ook voor de Kamer en voor de commissie-Donner.

Overigens was er eerder al informele rugdekking: het enthousiasme van het fiscale fraudeteam was mede een gevolg van druk uit de Tweede Kamer – ook in het parlement wordt de burger soms gewantrouwd. Nu zal ik niet ontkennen dat een zeker wantrouwen gezond kan zijn, maar als het stolt wordt het een mensbeeld en dan ben je nog niet jarig. De gevolgen kunnen ernstig zijn, getuige ook de ellende rond de Participatiewet.

Het mensbeeld achter de wet

Trouw meldde woensdag dat van de plannen om 125.000 banen te creëren voor mensen met een beperking nog minder terechtkomt dan al bekend was. Sociale werkplaatsen gingen dicht, er werd bezuinigd, en tot dusver kwamen er niet 53.000 banen bij, zoals de overheid stelt, maar slechts 12.000. “De wet is mislukt”, concludeerde PvdA-Kamerlid Gijs van Dijk gisteren in NRC.

Dat is pijnlijk, want het waren PvdA-bewindslieden die deze wet invoerden. En het wordt nog pijnlijker als Van Dijk de achtergrond van de mislukking schetst. “Het mensbeeld erachter deugt niet: dat het je eigen verantwoordelijkheid is als je geen werk hebt.” En: “Experimenten tonen aan dat je mensen veel sneller aan het werk krijgt als je uitgaat van vertrouwen, en begeleiding biedt in plaats van repressie. Het wantrouwen is de grote fout in onze sociale zekerheid.” Enigszins verontschuldigend wijst hij op de rol van de VVD, met wie de PvdA toen in de regering zat: ‘we zijn te veel meegelopen’. Maar in mijn mailbox bevinden zich nog oude berichten van toenmalig PvdA-leider Diederik Samsom, die de maatregelen hartstochtelijk verdedigde in reactie op kritiek vanuit deze kolommen – het ging verder dan meelopen.

De les: regeren kan onontkoombaar zijn in de politiek, maar houd wel je mensbeeld in de gaten.

Drie keer per week schrijft Stevo Akkerman een column waarin hij de ‘keiharde nuance’ en het ‘onverbiddelijke enerzijds-anderzijds’ preekt. Lees ze hier terug. Abonneer je op zijn column in onze mobiele app en lees hem als eerste.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden