OpinieBestuur

De toekomst van de democratie ligt bij actieve burgers

De politiek heeft geen antwoord op de huidige problemen. Dat zal dus van de burger moeten komen, stellen Jan Snijders en Jan Smelik, bestuursleden van Coöperatie Austerlitz Zorgt.

Hiska Ubels is gepromoveerd op het thema van burgerzelfsturing (Trouw, 31 januari). Burgers mogen zich van haar met van alles bemoeien, maar het basiswelzijn is een publieke taak voor gemeentebestuur en democratisch gekozen raad. En zelfredzaamheid van lokale gemeenschappen is op de langere termijn onrealistisch.

Maar dat publieke taken door de overheid worden vervuld, is iets van de laatste vijftig jaar, waarin de overheid steeds meer taken heeft overgenomen van het maatschappelijke middenveld. Intussen hebben onze overheden en instituties geen antwoord op de urgente thema’s van deze tijd. Laten we eerlijk zijn: de politiek maakt er een potje van. Woningbouw, klimaat, ouderenzorg, jeugdzorg, allemaal thema’s waar het water boven dijkniveau begint te stijgen zonder tijdige en passende maatregelen vanuit ons democratische systeem. Geen wonder dat burgers wel vertrouwen hebben in de democratie (90 procent), maar niet in politieke partijen (30 procent). Er moet een nieuw sociaal contract komen tussen de overheid en de burger. Dit wordt inmiddels ook bepleit door voormalig vicepresident van de Raad van State Herman Tjeenk Willink, directeur van het Sociaal en Cultureel Planbureau Kim Putters en de Britse zoöloog en The Guardian-columnist George Monbiot.

Laten we dus in hemelsnaam blij zijn met het antwoord van de burger: actieve bewoners nemen de regie over om hun leefomgeving te verbeteren. Kenmerken van deze doe-democratie: samenwerking op basis van gelijkwaardigheid, eigenaarschap in plaats van eigendom, luisteren naar elkaar, consensus in plaats van het recht van de meerderheid. Deze doe-democratie is terecht bedreigend voor de in crisis verkerende representatieve democratie.

Alleen al in de provincie Groningen meer dan honderdtwintig ‘zorgzame dorpen’

Het proefschrift van Ubels concentreert zich op een initiatief in het Groningse dorp Ulrum. Zij constateert dat de subsidie die aan het project werd verstrekt gepaard ging met “een uitgebreide formele verantwoordingsstructuur die de beoogde brede betrokkenheid vanuit het dorp onder druk zette”. Bovendien “vroegen betrokken overheden een aantal initiatiefdoelen af te stemmen op de beleidsagenda”. Conclusie: het lag niet aan de burgers, maar aan het systeem. Die maakt het burgers moeilijk.

Uit een bewonersenquête bleek dat er positief op het burgerinitiatief werd gereageerd, maar dat vooral laagopgeleide inwoners minder meededen. Conclusie: het risico bestaat dat hun belangen over het hoofd worden gezien door de initiatieven. Gemeenten moeten dus te allen tijde de eindverantwoordelijkheid houden voor het welzijn van de burgers.

Intussen groeit het aantal burgercollectieven gestaag: buurthuizen, herenboeren, broodfondsen, energie-, zorgcoöperaties, enzovoort. Er zijn alleen al in de provincie Groningen meer dan honderdtwintig ‘zorgzame dorpen’, die kwetsbare dorpsgenoten in staat stellen om in eigen huis en dorp te blijven wonen in tijden van verdwijnende (zorg)voorzieningen. Ook in Ulrum trouwens, onder de naam DörpsZörg Ulrum.

 Het dorp is eigenaar van zowel probleem als oplossing

Of neem ons Hart van Austerlitz, een meergeneratiegebouw met woningen, dorpshuis, medische post en brede school, dat dit najaar wordt opgeleverd. De lokale zorgcoöperatie (40 procent van de bewoners is lid), het dorpshuis, de dorpsbelangenvereniging (70 procent is lid) en de ouderraad van de school werken nauw samen aan de realisatie van de dorpsdroom. Hun democratisch gekozen bestuurders leggen verantwoording af aan de leden. Er zijn huis-aan-huisenquêtes en bijeenkomsten waar alle burgers kunnen meepraten. Formele bezwaren tegen het bestemmingsplan zijn er nauwelijks. Het dorp is eigenaar van zowel probleem als oplossing. Gemeente en woningbouwvereniging faciliteren. De gemeenteraad mag de finale plannen goedkeuren.

Prima als de gemeente de eindverantwoordelijkheid krijgt, maar in Austerlitz maakt echt niemand zich daar druk om. Als het aan de gemeente (Zeist) lag, had het nog jaren geduurd voordat Austerlitz een nieuw hart had.

Dit is gemeenschapskracht in optima forma. En echt niet alle burgers hoeven mee te doen. Bij gemeenteraadsverkiezingen moeten we het ook doen met een opkomst van 55 procent. Trekkers met draagvlak en verantwoordelijkheidsgevoel zijn nodig. Vaak (maar lang niet altijd) hoogopgeleid, beseffend dat dat voorrecht een maatschappelijke verplichting met zich meebrengt. Nu alles nog wat makkelijker maken voor actieve bewoners en het komt goed.

Lees ook: 

Burgerbestuur is hip, maar niet altijd democratisch

Nederland is veel te lyrisch over zelfbestuur en de rol van actieve bewoners. Beseffen we wel dat het ondemocratisch is als steeds oudere blanke mannen het voortouw nemen?

Nieuw bij de komende verkiezingen: burgerbeweging Code Oranje

Politieke partijen zijn volgens de initiatiefnemers iets van de vorige eeuw, dus kunnen we nu ook voor burgerbeweging Code Oranje kiezen, en direct meepraten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden